Qapıçı hazırlığı sahə oyunçularından fərqli olaraq xüsusi yanaşma tələb edir və dünya təcrübəsi göstərir ki, uğurlu sistemlərdə bu proses təsadüfi deyil, strukturlaşdırılmış, mərhələli və elmi əsaslı qurulur. Müasir futbol akademiyalarında qapıçı ayrıca ixtisas kimi qəbul edilir və bu mövqedə oyunçuların inkişafı üçün xüsusi proqramlar tətbiq olunur.
Məsələn, müxtəlif ölkələrdə fəaliyyət göstərən akademiyalarda qapıçı məşqləri ümumi komanda məşqlərindən ayrılır və fərdi xüsusiyyətlərə uyğunlaşdırılır. Bu proqramlar texniki, taktiki, fiziki və psixoloji komponentlərin paralel inkişafını nəzərdə tutur. Bu yanaşma təsadüfi deyil, çünki qapıçı həm refleks, həm qərarvermə, həm də liderlik baxımından fərqli bacarıqlara sahib olmalıdır.
Dünya təcrübəsində ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərdən biri yaşa görə mərhələli inkişaf modelidir. Məsələn, bir çox akademiyalarda 8–12 yaş dövründə əsas diqqət fundamental bacarıqlara, yəni top tutma, düzgün mövqe seçimi və koordinasiyaya yönəldilir, 13–18 yaşda isə daha mürəkkəb elementlər, yəni oyunoxuma, təzyiq altında qərarvermə və müdafiə xəttinin idarə olunması öyrədilir . Bu mərhələlilik təsdiq edir ki, erkən yaşlarda uşaqlara ağır taktiki yük vermək əvəzinə, baza texnika və oyun sevgisi formalaşdırılmalıdır. Eyni zamanda bir çox proqramlarda qeyd olunur ki, gənc qapıçılar üçün yüksək təkrarlı məşqlər texniki vərdişlərin avtomatlaşmasına kömək edir.
Digər mühüm istiqamət fərdiləşdirilmiş yanaşmadır. Məsələn, bəzi akademiyalar həm fərdi, həm də kiçik qrup məşqlərindən istifadə edir və bu, məşqçinin hər qapıçıya ayrıca diqqət ayırmasına imkan verir. Bu yanaşma xüsusilə vacibdir, çünki qapıçı mövqeyi psixoloji baxımdan da ağırdır və hər oyunçunun inkişaf tempi fərqlidir. Bundan əlavə, müasir proqramlarda video-analiz, oyun vəziyyətlərinin simulyasiyası və qərarvermə məşqləri geniş tətbiq olunur ki, bu da qapıçının real oyun şəraitinə uyğunlaşmasını sürətləndirir.
Dünya təcrübəsində diqqət çəkən başqa bir məqam kompleks inkişaf modelidir. Yəni qapıçı yalnız texniki baxımdan deyil, həm də fiziki hazırlıq, psixoloji dayanıqlıq və liderlik keyfiyyətləri üzrə inkişaf etdirilir. Bəzi akademiyalar qapıçının karyera planlamasına qədər dəstək verir və onu yalnız idmançı deyil, həm də şəxsiyyət kimi formalaşdırmağa çalışır . Bu yanaşma xüsusilə Avropa akademiyalarında geniş yayılıb və uzunmüddətli nəticə verir.
Azərbaycanda qapıçı hazırlığına yanaşma isə bu modelə yaxınlaşdırılmalıdır. Hazırda əsas problemlərdən biri odur ki, uşaq futbolunda qapıçı hazırlığı çox vaxt ümumi məşqlərin içində itir və xüsusi proqram kimi təşkil olunmur. Halbuki dünya təcrübəsi göstərir ki, qapıçılar üçün ayrıca məşqçi, ayrıca proqram və ayrıca metodologiya olmalıdır. İlk növbədə yaş qruplarına uyğun milli proqram hazırlanmalıdır. 6–10 yaşda uşaqların yalnız qapıçı kimi yox, ümumi futbolçu kimi inkişafı təmin edilməli, 10–12 yaşdan sonra isə tədricən ixtisaslaşma başlanmalıdır. Bu yanaşma beynəlxalq praktikada da geniş qəbul olunur və erkən ixtisaslaşmanın mənfi təsirlərinin qarşısını alır.
İkinci mühüm istiqamət ixtisaslaşmış qapıçı məşqçilərinin hazırlanmasıdır. Azərbaycanda bir çox hallarda qapıçılar ümumi məşqçilər tərəfindən çalışdırılır, halbuki bu mövqe xüsusi bilik və metodika tələb edir. Beynəlxalq təcrübədə qapıçı məşqçiləri ayrıca sertifikatlaşdırılır və onlar texnika ilə yanaşı psixologiya və oyun analizi sahəsində də biliklərə malik olur.
Üçüncü istiqamət infrastrukturdur. Qapıçı məşqləri üçün xüsusi avadanlıqlar istifadə olunur. Dünya akademiyalarında bu avadanlıqlar məşq prosesinin ayrılmaz hissəsidir və məşqlərin keyfiyyətini artırır. Azərbaycanda isə bu sahə hələ kifayət qədər inkişaf etməyib və layihə çərçivəsində bu boşluq nəzərə alınmalıdır.
Dördüncü istiqamət psixoloji hazırlıqdır. Qapıçı səhv etdikdə nəticə dərhal qol olur və bu, uşaqlarda stress yaradır. Buna görə də məşq proqramlarında psixoloji dayanıqlıq, diqqət və özünəinamın inkişafı xüsusi yer tutmalıdır. Dünya təcrübəsində bu, artıq standart yanaşmadır və psixoloqlar da prosesə cəlb olunur.
Nəhayət, Azərbaycanda qapıçı inkişafı üçün uzunmüddətli sistem qurulmalıdır. Bu sistem məktəb – akademiya – klub – milli komanda xətti üzrə işləməli və hər mərhələdə eyni metodologiya tətbiq olunmalıdır. Əks halda, uşaqlar müxtəlif sistemlər arasında keçid edərkən inkişafda boşluqlar yaranır. Dünya təcrübəsi göstərir ki, uğurlu qapıçılar təsadüfi deyil, illərlə planlı və sistemli hazırlığın nəticəsidir və bu model Azərbaycanda da tətbiq olunarsa, yüksək səviyyəli qapıçıların yetişdirilməsi real və davamlı nəticə verə bilər.
TAHİR MİRZƏ
Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.
Sahə: Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafında idmanın rolu
