Dünyanın inkişaf etmiş ölkələrində idman universitetlərinin formalaşması əsasən XX əsrin əvvəllərindən başlayıb. Bu sahədə ən məşhur nümunələrdən biri Almaniyadakı German Sport University Cologne hesab olunur. Universitet yalnız bədən tərbiyəsi və məşqçilik sahəsində deyil, həm də idman psixologiyası, idman marketinqi, idman menecmenti və olimpiya araşdırmaları istiqamətlərində ixtisaslaşmış proqramlar təqdim edir. Burada fəaliyyət göstərən “Olympic Studies” magistr proqramı Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin himayəsi altında həyata keçirilir və idmanın beynəlxalq münasibətlər, media, etika və idarəetmə aspektlərini öyrədir.

Avropada diqqət çəkən digər nümunə Macarıstandakı Hungarian University of Sports Science universitetidir. 1925-ci ildə yaradılmış bu ali məktəb idman elmləri sahəsində dünyanın tanınmış mərkəzlərindən biridir. Universitetin məzunları və tələbələri Olimpiya Oyunlarında 200-dən çox qızıl medal qazanıblar. Müəssisə beynəlxalq əməkdaşlıq şəbəkələri, doktorantura proqramları və müasir elmi laboratoriyaları ilə seçilir. Universitet idman elmləri üzrə dünya reytinqlərində ilk 100-150 ali məktəb arasında göstərilir.

Son illərdə Asiyada da idman universitetlərinin inkişafı sürətlənib. World Sports University beynəlxalq idman təhsilinin yeni modellərindən biri kimi diqqət çəkir. Bu universitet idman idarəçiliyi, döyüş növləri, e-idman və beynəlxalq təlim proqramları istiqamətlərində fəaliyyət göstərir və 50-dən çox ölkə ilə əməkdaşlıq əlaqələri qurub. Universitet öz fəaliyyətini olimpiya ideyalarının təbliği və beynəlxalq idman diplomatiyasının inkişafı üzərində qurur.

Rusiyada fəaliyyət göstərən Russian International Olympic University isə daha çox idman biznesi və idman idarəçiliyi üzrə ixtisaslaşmış ali məktəb kimi tanınır. Universitet Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin iştirakı ilə yaradılıb və burada iri idman yarışlarının təşkili, idman marketinqi, idman diplomatiyası və idman infrastrukturlarının idarə olunması üzrə mütəxəssislər hazırlanır.

ABŞ-da da idman sahəsində ayrıca universitet modelləri mövcuddur. United States Sports University son dövrlərdə Olimpiya araşdırmaları sahəsində beynəlxalq nüfuz qazanıb. Universitetin Olimpiya Araşdırmaları Mərkəzi Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin rəsmi tədqiqat şəbəkəsinə daxil edilib. Bu isə idman təhsilinin yalnız praktik deyil, həm də akademik və elmi istiqamətdə inkişaf etdiyini göstərir.

Dünya təcrübəsi göstərir ki, müasir idman universitetləri üç əsas istiqamətdə fəaliyyət göstərirlər. Birincisi, peşəkar idmançı və məşqçi hazırlığıdır. İkincisi, idman elmlərinin inkişaf etdirilməsi və tədqiqatların aparılmasıdır. Üçüncüsü isə idman sənayesinin ehtiyac duyduğu menecer, jurnalist, marketoloq, həkim və reabilitoloq kimi mütəxəssislərin hazırlanmasıdır. İnkişaf etmiş ölkələrdə idman universitetləri milli federasiyalar, olimpiya komitələri və peşəkar klublarla sıx əməkdaşlıq şəraitində fəaliyyət göstərir. Bu əməkdaşlıq tələbələrin təcrübə keçməsinə, elmi layihələrin həyata keçirilməsinə və məzunların işlə təminatına ciddi təsir göstərir.

Azərbaycanda idman təmayüllü ali təhsilin əsas mərkəzi Azərbaycan İdman Akademiyası hesab olunur. 1930-cu ildə yaradılmış bu təhsil müəssisəsi uzun illər ərzində ölkənin məşqçi, bədən tərbiyəsi müəllimi və idman mütəxəssislərinin hazırlanmasında əsas rol oynayıb. Son illərdə akademiyada geniş islahatlar həyata keçirilib, yeni tədris proqramları yaradılıb və beynəlxalq əməkdaşlıq istiqamətində mühüm addımlar atılıb.

Xüsusilə 2017-ci ildən sonra akademiyada idman jurnalistikası, idman menecmenti, idman tibbi və reabilitasiya kimi ingilisdilli magistr proqramlarının yaradılması Azərbaycan ali təhsil sistemi üçün yenilik hesab olunur. Bu proqramların hazırlanmasında Böyük Britaniya və digər ölkələrin mütəxəssisləri iştirak edib.

Akademiyanın beynəlxalq əlaqələri də son illərdə genişlənib. Erasmus+ proqramları, xarici universitetlərlə mübadilə layihələri, beynəlxalq yay məktəbləri və ikili diplom imkanları yaradılıb. Müəssisə Çexiyanın Charles University Faculty of Physical Education and Sport daxil olmaqla bir sıra xarici ali məktəblərlə əməkdaşlıq memorandumu imzalayıb.

Bundan əlavə, akademiyanın bəzi magistr və bakalavr proqramları beynəlxalq akkreditasiyadan keçərək beşillik sertifikat əldə edib. Bu, verilən diplomların beynəlxalq tanınması və tələbələrin xaricdə təhsil imkanlarının genişlənməsi baxımından mühüm hadisə sayılır.

Lakin dünya təcrübəsi ilə müqayisədə Azərbaycanda idman universiteti modelinin qarşısında hələ də müəyyən çağırışlar qalır. İlk növbədə, idman elmləri üzrə fundamental tədqiqatların miqyası məhduddur. Bir çox inkişaf etmiş ölkələrdə idman universitetləri böyük elmi mərkəzlər və laboratoriyalar vasitəsilə beynəlxalq səviyyəli araşdırmalar aparır. Azərbaycanda isə bu istiqamətin daha da gücləndirilməsinə ehtiyac var.

Digər mühüm məsələ idman sənayesi ilə akademik mühit arasında əlaqələrin daha da genişləndirilməsidir. Dünyanın qabaqcıl idman universitetlərində tələbələr federasiyalar, peşəkar klublar, olimpiya komitələri və media qurumları ilə birbaşa əməkdaşlıq şəraitində təhsil alırlar. Azərbaycanda son illər bu istiqamətdə addımlar atılsa da, sistemli inteqrasiyanın daha da inkişaf etdirilməsi vacib görünür. Məsələn, Akademiya ilə AFFA arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi ilə bağlı müzakirələr aparılır və bu cür layihələr gələcək üçün müsbət perspektiv yaradır.

Bununla yanaşı, idman menecmenti, idman marketinqi, idman hüququ, idman iqtisadiyyatı və idman analitikası kimi müasir ixtisasların daha geniş şəkildə inkişaf etdirilməsi də vacib istiqamətlərdən biridir. Dünya idman bazarı artıq milyardlarla dollarlıq sənayeyə çevrilib və bu sahədə yalnız idmançılar deyil, müxtəlif peşə sahibləri də fəaliyyət göstərirlər.

Nəticə etibarilə, dünya təcrübəsi göstərir ki, müasir idman universitetləri ölkələrin idman siyasətinin və insan kapitalının formalaşmasında mühüm rol oynayır. Almaniya, Macarıstan, ABŞ, Çin və digər ölkələrin nümunələri sübut edir ki, idman təhsili yalnız məşqçi hazırlığı ilə məhdudlaşmamalı, elmi tədqiqat, idarəetmə, media və tibbi istiqamətləri də əhatə etməlidir. Azərbaycanda son illərdə həyata keçirilən islahatlar, beynəlxalq akkreditasiyalar və xarici tərəfdaşlıqlar müsbət dinamika yaratsa da, idman elmlərinin inkişafı, tədqiqat potensialının artırılması və idman sənayesi ilə inteqrasiyanın gücləndirilməsi gələcək inkişafın əsas istiqamətləri olaraq qalır. Bu istiqamətdə ardıcıl siyasət həyata keçirilərsə, Azərbaycan regional miqyasda idman təhsili mərkəzlərindən birinə çevrilə bilər.

TAHİR MİRZƏ

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.

Sahə: Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafında idmanın rolu

– Azərbaycanda uşaq futbolunun inkişafına mane olan ən ciddi problemlər hansılardır?

– Bir neçə problem qeyd edərdim. Fikrimcə, akademiyaların qarşılaşdığı əsas problemlər infrastrukturun bəzi sahələrdə yetərincə inkişaf etməməsi və savadlı kadr çatışmazlığıdır. Bir də maliyyə dayanıqlığının aşağı səviyyədə olmasını vurğulayardım.

– “Kəpəz” akademiyasının ən güclü və inkişaf etdirilməsi lazım olan tərəflərini açıqlaya bilərsiniz?

– Akademiyamızın güclü tərəfləri normal səviyyədə infrastruktura malik və məşqçi heyətinin kifayət qədər təcrübəli olmasıdır. İnkişaf etdirilməsi vacib olan istiqamətlərdən biri isə akademiyada çalışan əməkdaşların bilik və bacarıqlarının artırılmasıdır.

– Gəncədə kifayət qədər futbol istedadı olduğu hər kəsə məlumdur. Ötən illər ərzində bu şəhər Azərbaycan futboluna xeyli sayda tanınmış oyunçu bəxş edib. Bəs yeni istedadların üzə çıxmasına nə mane olur?

– Məsələ burasındadır ki, Gəncədə yetişən futbolçuların hamısı “Kəpəz” klubuna qoşulmur. İstedadlı uşaqların əksəriyyəti daha yaxşı şərait və imkanlar təqdim edən digər klublara üz tuturlar.

– Qarşıdakı 3-5 il üçün “Kəpəz” akademiyasının əsas hədəfləri nələrdir?

– Təbii ki, hədəflərimiz var. Akademiyanın inkişafı üçün infrastrukturun daha da yaxşılaşdırılması, məşqçilərin bilik və bacarıqlarının artırılması, həmçinin Gəncədə fəaliyyət göstərən futbol məktəbləri ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsi vacibdir.

– Uşaq futbolunda peşəkar və müasir metodikalarla çalışan məşqçilərin azlığı tez-tez qabardılan problemlərdəndir. Sizcə, Azərbaycanda uşaq məşqçilərinin hazırlanması sahəsində nə çatışmır?

– Dünya futbolu çox sürətlə inkişaf edir və bu inkişafla ayaqlaşmaq üçün məşqçilərin davamlı olaraq öz üzərlərində işləmələri zəruridir. Bu məqsədlə onların müxtəlif kurslarda, seminarlarda və təlim proqramlarında daha fəal iştirak etmələri vacibdir.

– Aşağı yaşlarda nəticəyə və çempionluğa həddindən artıq önəm verilməsi futbolçu inkişafına mənfi təsir göstərir. Siz bu fikirlə razısınızmı?

– Bəli, futbolçuların inkişafına üstünlük verilməlidir. Bilirsiniz ki, AFFA-nın təşkil etdiyi çempionatlarda 13 yaşadək komandalar üçün xal sistemi tətbiq edilmir. Bu da məşqçilər üzərindəki nəticə təzyiqini azaldaraq onların diqqətini komandanın qələbəsindən daha çox futbolçuların fərdi inkişafına yönəltməsinə şərait yaradır.

– Valideynlərin məşqçilərin işinə müdaxiləsi nə dərəcədə ciddi problemdir? Bu müdaxilələr uşaqların inkişafına və komanda mühitinə necə təsir edir?

– Valideynlərin məşq prosesinə müdaxiləsi həm komandanın ümumi fəaliyyətinə, həm də öz övladlarının inkişafına mənfi təsir göstərə bilər. Belə halların qarşısını almaq üçün klub-valideyn və məşqçi-valideyn münasibətlərinin daha sağlam və peşəkar şəkildə qurulması vacibdir.

– Son illərdə texnologiya, telefon və sosial şəbəkələrin uşaqların fiziki aktivliyinə təsirindən çox danışılır. Bu amil uşaq futbolunda özünü nə dərəcədə göstərir?

– Peşəkar futbolçu olmaq üçün futbola daha çox vaxt və diqqət ayırmaq lazımdır. Müasir dövrdə texnologiya, mobil telefonlar və sosial şəbəkələrin həm müsbət, həm də mənfi tərəfləri mövcuddur. Bu vasitələrdən düzgün və məqsədyönlü istifadə edildiyi təqdirdə, uşaqların inkişafına mühüm töhfə verə bilər.

ABBAS

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.

Sahə: Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafında idmanın rolu

Müasir dövrdə məktəblərdə idmançı görüşlərinin əsas məqsədi uşaqlarda motivasiya yaratmaqdır. Şagirdlər televiziyada və ya sosial mediada gördükləri məşhur idmançılarla canlı ünsiyyət qurduqda onların uğur hekayələrini daha real qəbul edirlər. Psixoloqlar hesab edirlər ki, gənclər üçün canlı nümunə nəzəri təbliğatdan daha təsirlidir.

Uğurlu idmançılar öz həyat hekayələri ilə uşaqlara zəhmət, nizam-intizam, məsuliyyət və məqsədyönlülük kimi keyfiyyətləri aşılayırlar. UNESCO tərəfindən həyata keçirilən “Values Education through Sport” proqramında qeyd olunur ki, idman gənclərə ədalətlilik, komanda ruhu, hörmət, inklüzivlik və məsuliyyət kimi dəyərlərin öyrədilməsində mühüm rol oynayır.

Bir çox ölkələrdə məktəb-idmançı görüşləri dövlət səviyyəsində proqramlara çevrilib. Məsələn, Yaponiyada məktəblərdə olimpiya dəyərlərinin tədrisi geniş yayılıb. Yaponiya Olimpiya Komitəsi məktəblərdə olimpiyaçıların iştirakı ilə müxtəlif tədbirlər keçirir və bu proqramlar uşaqlarda həm vətənpərvərlik, həm də sağlam həyat tərzi formalaşdırmağa xidmət edir. Yaponiyada tətbiq edilən “Olympic Values Education Programme” uşaqların sosial məsuliyyət və kollektiv düşüncə qabiliyyətinin inkişafına yönəlib.

Kanada və Avstraliya kimi ölkələrdə də məktəblərdə idmançı görüşləri uzun illərdir davam edir. Kanadada olimpiya iştirakçıları məktəblərə gedərək şagirdlərlə görüşür, onlara idmanın həyatdakı rolundan danışırlar. Bu görüşlər zamanı idmançılar öz uğursuzluqları və çətinlikləri barədə də açıq danışaraq uşaqlara psixoloji dayanıqlığın vacibliyini öyrədirlər. Avstraliyada isə “Aspire School Network” layihəsi çərçivəsində olimpiyaçılar məktəblərdə seminarlar keçirir, şagirdlərlə məşqlərdə iştirak edir və sağlam həyat tərzini təbliğ edirlər. Bu təşəbbüslər uşaqlarda fiziki aktivliyin artmasına müsbət təsir göstərir.

Avropa ölkələrində də bu istiqamətdə mühüm layihələr həyata keçirilir. Niderlandda “TeamNL In de Klas” proqramı çərçivəsində məşhur idmançılar məktəblərdə çıxış edir və olimpiya dəyərlərini təbliğ edirlər. Layihənin əsas məqsədi uşaqlarda özünəinamın artırılması və sosial inteqrasiyanın gücləndirilməsidir. Macarıstanda isə son illərdə Olimpiya Dəyərləri Təhsil Proqramı çərçivəsində yüzlərlə müəllim və minlərlə şagird proqramlara cəlb olunmuşdur. Bu proqramlar uşaqları idmana yaxınlaşdırmaq və onların gündəlik həyatında hörmət, dostluq və dürüstlük prinsiplərini möhkəmləndirmək məqsədi daşıyırdı.

Məktəblərdə idmançı görüşlərinin mühüm faydalarından biri də sağlam həyat tərzinin təbliğidir. Dünyada uşaqlar arasında piylənmə, passiv həyat tərzi və rəqəmsal asılılıq kimi problemlər artır. Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin və UNESCO-nun birgə təşəbbüslərində vurğulanır ki, uşaqların idmana marağının artırılması onların həm fiziki, həm də psixoloji sağlamlığı üçün vacibdir. Olimpiya Dəyərləri Təhsil Proqramı çərçivəsində məktəblərdə keçirilən tədbirlər uşaqların idman fəaliyyətinə daha aktiv qoşulmasına səbəb olmuşdur. Proqramın müxtəlif mərhələlərində 110-dan çox ölkənin iştirak etdiyi qeyd edilir.

İdmançıların məktəblərdə çıxışları sosial problemlərin qarşısının alınmasında da mühüm rol oynayır. Bir çox ölkələrdə idmançılar narkomaniya, zorakılıq, irqçilik və ayrı-seçkilik əleyhinə kampaniyalarda iştirak edirlər. Onların məktəblərdə keçirdiyi görüşlər uşaqlara cəmiyyətə faydalı fərd olmağın əhəmiyyətini izah edir. UNESCO və digər beynəlxalq təşkilatlar bildirirlər ki, idman dəyərləri sosial həmrəyliyin və tolerantlığın gücləndirilməsinə xidmət edir. Xüsusilə müxtəlif sosial təbəqələrdən olan uşaqların birlikdə fəaliyyət göstərməsi inklüziv mühit yaradır.

Məktəblərdə idmançı görüşləri şagirdlərin təhsil motivasiyasına da müsbət təsir göstərir. Araşdırmalar göstərir ki, idmanla məşğul olan və motivasiya proqramlarında iştirak edən uşaqlar məktəbdə daha intizamlı olur, komanda ilə işləməyi daha yaxşı bacarır və liderlik keyfiyyətləri formalaşdırırlar. Olimpiya proqramlarında istifadə edilən metodikalarda idmanın yalnız fiziki fəaliyyət deyil, həm də xarakter tərbiyəsi vasitəsi olduğu vurğulanır. Bu səbəbdən bir çox ölkələrdə idmançılar məktəblərin tədris prosesinə dəvət olunur və onların çıxışları təhsil proqramlarının tərkib hissəsinə çevrilir.

Dünya praktikasında aparılan müşahidələr göstərir ki, məktəblərdə idmançı görüşləri uşaqların gələcək peşə seçimlərinə də təsir edir. Belə tədbirlər nəticəsində bir çox yeniyetmələr peşəkar idmana maraq göstərməyə başlayır, bəziləri isə məşqçilik, idman jurnalistikası, fizioterapiya və idman menecmenti kimi sahələrə yönəlirlər. İdmançıların şəxsi təcrübələri uşaqlara göstərir ki, uğur yalnız istedadla deyil, həm də davamlı əmək və iradə ilə əldə olunur.

Gəlin, etiraf edək ki, bu mənada Azərbaycanda vəziyyət ideal deyil. Təbii ki, “bu ənənə bizdə heç yoxdur” demək də doğru deyil. Sadəcə, belə görüşlər sırf şəxsi təşəbbüs nəticəsində baş verir. Onu da reallaşdırmaq çətin məsələdir. Çünki məktəblər belə görüşlərin təşkili məsələsində fəallıq göstərmir, hər şeyi idmançının və ya klubun öz üzərinə atır. Məsələn, çalışdığım “Sumqayıt” Basketbol Klubu Sumqayıt şəhərində dəfələrlə basketbolçuların məktəblərlə görüşünə cəhd etsə də, direktorlar onu yuxarı dairələrlə həll etməli olduğumuzu bildirir və məsələni uzadır. Halbuki, bunda məktəbin direktoru özü maraqlı olmalıdır.

Buna baxmayaraq, klub Bakı şəhərində Səttar Bəhlulzadə adına liseydə belə bir görüş keçirməyə nail olub. Ancaq dediyim kimi, ilk növbədə Sumqayıt məktəbləri şəhərin komandasına qucaq açmalıdır.

Bu baxımdan AFFA müsbət mənada seçilir. Müxtəlif milli komandaların üzvləri tez-tez belə görüşlərə yollanır.

TAHİR MİRZƏ

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.

Sahə: Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafında idmanın rolu

Buna görə bir çox ölkələrdə yeniyetmə idmançılarla iş zamanı texniki hazırlıqla yanaşı, dürüstlük, rəqibə hörmət, qaydalara əməl etmə, komanda ruhu və məsuliyyət hissi kimi feyr-pley prinsipləri də sistemli şəkildə tədris olunur. Beynəlxalq təcrübə göstərir ki, bu dəyərlərin erkən yaşlarda mənimsədilməsi gələcək peşəkar idman həyatında daha dayanıqlı davranış modelinin formalaşmasına səbəb olur.

Yeniyetmə idmançılarda feyr-pley anlayışının formalaşdırılması əsasən məktəb idmanı, idman klubları, məşq proqramları və ailə dəstəyi vasitəsilə həyata keçirilir. Bir çox inkişaf etmiş ölkələrdə qəbul edilir ki, etik davranış xüsusiyyətləri peşəkar mərhələdə deyil, məhz uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə daha effektiv şəkildə formalaşdırılır. Bu səbəbdən idman siyasətində erkən yaş təhsilinə xüsusi diqqət ayrılır.

Yaponiya bu sahədə fərqli və geniş tətbiq olunan modellərdən biri ilə seçilir. Yaponiyada məktəb və yeniyetmə idman sistemində qələbə əsas məqsəd kimi təqdim edilmir. Burada intizam, hörmət və kollektiv məsuliyyət ön plana çıxarılır. Məktəb komandalarında məşqlərdən və yarışlardan sonra rəqib komandaya təşəkkür etmək, meydanı birlikdə toplamaq və hakim qərarlarına hörmət göstərmək uzun illərdir formalaşmış ənənədir. Yeniyetmə idmançılar erkən yaşlardan öyrədilir ki, rəqib düşmən deyil, onların inkişafına kömək edən tərəfdaşdır. Bu yanaşma nəticəsində yapon idman sistemində etik davranış idman uğurunun ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. Təhsil və idman strukturları birgə fəaliyyət göstərərək feyr-pley prinsiplərini gündəlik məşq prosesinə daxil edirlər.

Kanadada yeniyetmə idmançılar üçün tətbiq olunan yanaşma da diqqət çəkir. Burada gənclər idman proqramlarında məşqçilər texniki hazırlıqla yanaşı pedaqoji və etik hazırlıq istiqamətində də təlim keçirlər. Kanada məktəb idmanında bəzi yarış sistemlərində komandanın davranışı və idman etikası ayrıca qiymətləndirilir. Bu yanaşma yeniyetmələrə göstərir ki, qalibiyyət təkcə nəticə ilə deyil, davranış mədəniyyəti ilə də ölçülür.

Kanadalı mütəxəssislər hesab edirlər ki, erkən yaşlarda rəqabət təzyiqinin həddindən artıq artırılması bəzən aqressiv davranışa və qeyri-sağlam münasibətlərə səbəb ola bilər. Buna görə də yeniyetmə idman proqramlarında psixoloji hazırlıq və sosial münasibətlərə geniş yer verilir.

Almaniyada yeniyetmələrin idman tərbiyəsi əsasən klub sistemi üzərində qurulub. Burada idman klubları eyni zamanda sosial tərbiyə institutu rolunu oynayır. Yeniyetmələr komanda daxilində əməkdaşlıq etməyi, kollektiv qərar qəbul etməyi və qarşılıqlı hörmət prinsiplərini öyrənirlər. Alman idman klublarında məşqçilər gənclərlə söhbətlər aparır, yarışdan sonrakı davranışları müzakirə edir və yaranan mübahisələri təhlil edirlər. Bu metod yeniyetmələrə davranışlarının nəticələrini anlamağa kömək edir və feyr-pley dəyərlərini praktik şəkildə mənimsəməyə imkan yaradır.

Norveç və İsveç kimi Skandinaviya ölkələrində yeniyetmə idman siyasəti daha çox uşağın psixoloji rahatlığına və sağlam inkişafına əsaslanır. Bu ölkələrdə müəyyən yaş dövrünə qədər yüksək nəticə yönümlü yanaşmalar məhdudlaşdırılır. Məqsəd uşaqlarda idmana sevgi yaratmaq və sağlam rəqabət mühiti formalaşdırmaqdır. Bir sıra yarışlarda erkən yaşlarda yekun nəticələrin ictimai şəkildə vurğulanmaması praktikası mövcuddur. Bu sistem yeniyetmələrin özlərini yalnız qələbə və məğlubiyyət üzərindən qiymətləndirməsinin qarşısını almağa xidmət edir. Beləliklə, feyr-pley rəqabətin qarşısını alan deyil, onu daha sağlam edən prinsip kimi təqdim edilir.

Avstraliya da yeniyetmə idmançılarda feyr-pley anlayışının inkişafı üçün xüsusi proqramlardan istifadə edir. Burada məktəb idmanı və uşaq yarışlarında məşqçilərlə yanaşı valideynlər üçün də davranış kodeksləri hazırlanır. Çünki tədqiqatlar göstərir ki, yeniyetmə idmançıların davranış modelinə ailənin təsiri çox böyükdür. Valideynlərə öyrədilir ki, yarış zamanı uşağa həddindən artıq təzyiq göstərmək və yalnız nəticəyə diqqət yönəltmək mənfi psixoloji nəticələr yarada bilər. Bu yanaşma yeniyetmələrdə idmana qarşı sağlam münasibətin formalaşmasına kömək edir.

Beynəlxalq səviyyədə də yeniyetmə idmançılar arasında feyr-pleyin təbliği geniş əhəmiyyət daşıyır. Beynəlxalq Olimpiya Komitəsi və UNESCO müxtəlif proqramlar vasitəsilə məktəblərdə və idman təşkilatlarında gənclərə dürüstlük, dostluq, hörmət və etik davranış prinsiplərinin öyrədilməsini təşviq edir. Bu proqramların əsas məqsədi idmançıların gələcək peşəkar həyatlarında yalnız uğur qazanmaları deyil, həm də məsuliyyətli və nümunəvi vətəndaş kimi formalaşmalarıdır.

Bəs Azərbaycanda vəziyyət necədir? Təəssüf ki, ortaya konkret nümunələr qoya bilməyəcəyik. Bizdə yalnız ənənələrə söykənənən “tərbiyə ailədən başlayır” tezisi hökm sürür. İdman cəmiyyətlərində uşaqlarla ancaq tövsiyyə xarakterli söhbətlər aparılır.

Yuxarıda sadaladığımız nümunələrdən hansı birini ölkəmizdə görə bilərik. Əlbəttə, onu da deyə bilmərik ki, azərbaycanlı yeniyetmə idmançılar feyr-pley qaydalarına əməl etmir. Bəlkə də tərbiyəli olmaq və rəqibə hörmət etmək bizim genimizdə var. Amma iqtisadi-sosial problemlərin fonunda uşaqların idmana gələcək üçün qazanc gözü ilə baxması vəziyyəti gərginləşdirə bilər. Ona görə də nəzarəti ələ almaq və xüsusi proqramlar hazırlamaq lazımdır. Çünki maddi problemlər şüuru pis mənada “zədələyir”.

TAHİR MİRZƏ

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.

Sahə: Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafında idmanın rolu

İnternet və sosial şəbəkələrin geniş yayılmasına baxmayaraq, televiziya hələ də idman mədəniyyətinin yayılmasında, sağlam həyat tərzinin təşviqində və gənclərin idmana marağının artırılmasında mühüm rol oynayır. Dünya təcrübəsi göstərir ki, televiziya yalnız idman yarışlarını nümayiş etdirən vasitə deyil, həm də yeni nəsildə idmana həvəs yaradan, motivasiya formalaşdıran və həyat tərzini istiqamətləndirən güclü sosial platformadır.

İdmanın cəmiyyət üçün əhəmiyyəti çoxşaxəlidir. O, insanların fiziki sağlamlığını möhkəmləndirir, intizam hissini artırır, komanda ruhunu inkişaf etdirir və gənclərin zərərli vərdişlərdən uzaqlaşmasına kömək edir. Buna görə bir çox ölkələrdə gənclərin idmana cəlb olunması dövlət siyasətinin vacib istiqamətlərindən biri hesab edilir. Bu istiqamətdə televiziya mühüm vasitə kimi istifadə olunur. Dünyanın müxtəlif ölkələrində aparılan təcrübələr göstərir ki, televiziya vasitəsilə idman yarışlarının yayımlanması və idmançıların nümunə kimi təqdim edilməsi gənclər arasında idmana marağı əhəmiyyətli dərəcədə artırır.

Televiziyanın idmana maraq yaratmasının əsas səbəblərindən biri vizual təsir imkanlarının yüksək olmasıdır. İnsanlar, xüsusilə gənclər gördüklərindən daha çox təsirlənirlər. Məsələn, beynəlxalq idman yarışlarının canlı yayımları milyonlarla gəncin diqqətini cəlb edir. Futbol üzrə dünya çempionatları, Olimpiya Oyunları, tennis turnirləri və digər nüfuzlu yarışlar televiziya vasitəsilə geniş auditoriyaya çatdırılır. Bu yarışları izləyən gənclər peşəkar idmançıların uğurlarını, əzmkarlığını və zəhmətini gördükcə onlara bənzəməyə çalışırlar. Beləliklə, televiziya yalnız məlumat vermir, eyni zamanda davranış və maraq formalaşdırır.

Dünya təcrübəsində bunun çoxsaylı nümunələri mövcuddur. Məsələn, bir sıra ölkələrdə Olimpiya Oyunlarından sonra müəyyən idman növlərinə marağın artdığı müşahidə olunmuşdur. 2012-ci ildə keçirilmiş London Olimpiadasından sonra Böyük Britaniyada üzgüçülük, velosiped və atletika kimi sahələrə marağın yüksəldiyi qeyd edilmişdir. Bu prosesin əsas səbəblərindən biri televiziya yayımı zamanı idmançıların uğurlarının geniş şəkildə işıqlandırılması olmuşdur. İnsanlar televiziyada izlədikləri idman növlərinə daha çox maraq göstərmiş və xüsusilə yeniyetmələr həmin sahələrə yönəlməyə başlamışlar.

Televiziyada idman proqramları və xüsusi layihələr də mühüm təsirə malikdir. Bir çox ölkələrdə sağlam həyat tərzini təşviq edən proqramlar hazırlanır. Bu proqramlarda peşəkar məşqçilər, idmançılar və mütəxəssislər iştirak edir, düzgün qidalanma, fiziki aktivlik və idmanın faydaları barədə məlumat verirlər. Bu cür layihələr gənclərin məlumatlılığını artırır və onları aktiv həyata həvəsləndirir. Xüsusilə məktəb yaşlı uşaqlar üçün nəzərdə tutulan idman yönümlü televiziya layihələri erkən yaşlardan idman mədəniyyətinin formalaşmasına müsbət təsir göstərir.

Televiziyanın mühüm funksiyalarından biri də idman qəhrəmanları yaratmasıdır. Məşhur idmançılar televiziya vasitəsilə geniş tanınır və gənclər üçün nümunəyə çevrilirlər. Onların uğurları, məşq prosesi və həyat hekayələrinin televiziya vasitəsilə yayımlanması gənclər üçün ilham mənbəyinə çevrilir. Psixoloqlar qeyd edirlər ki, yeniyetmələr nümunə götürdükləri şəxslərin davranışlarını təqlid etməyə meylli olurlar. Buna görə televiziyada təqdim edilən idman nümunələri gənclərin seçimlərinə təsir edir.

Bununla yanaşı, televiziya vasitəsilə idman tədbirlərinin reklamı da idmana cəlbetmədə mühüm rol oynayır. Yarışlar, məktəb turnirləri, idman festivalları və müxtəlif sosial kampaniyalar televiziya vasitəsilə tanıdılır. Bu tədbirlərin geniş auditoriyaya çatdırılması iştirakçı sayının artmasına səbəb olur. Bir çox ölkələrdə dövlət qurumları və idman təşkilatları televiziya ilə əməkdaşlıq edərək gənclərin idmana marağını artırmağa çalışırlar. Məsələn, hazırda “İdman TV”də hazırlanan “Böyük tənəffüs” layihəsini xüsusi qabartmaq olar.

Lakin televiziya təsirinin yalnız müsbət tərəfləri yoxdur. Bəzi hallarda həddindən artıq televiziya izləmək fiziki passivliyə səbəb ola bilər. Əgər gənclər yalnız idmanı izləyib özləri aktiv fəaliyyət göstərmirlərsə, bu zaman məqsəd tam reallaşmır. Buna görə inkişaf etmiş ölkələrdə televiziya yayımları praktik fəaliyyətlə birləşdirilir. Məsələn, müəyyən proqramlarda izləyicilər idman fəaliyyətlərinə qoşulmağa, yarışlarda iştirak etməyə və müxtəlif idman klublarına yazılmağa təşviq olunurlar.

Müasir dövrdə televiziya ilə yanaşı sosial şəbəkələr inkişaf etsə də, televiziya hələ də idmanın populyarlaşdırılmasında mühüm vasitələrdən biri olaraq qalır. Onun geniş auditoriyaya təsir imkanları, peşəkar təqdimat forması və emosional təsir gücü gənclərin idmana marağının formalaşmasında xüsusi rol oynayır.

Nəticə etibarilə dünya təcrübəsi göstərir ki, televiziya gənclərin idmana cəlb olunmasında mühüm sosial vasitədir. O, idman yarışlarını nümayiş etdirməklə yanaşı, sağlam həyat tərzini təşviq edir, idmançıları nümunə kimi təqdim edir və yeni nəsildə idmana maraq yaradır. Gələcəkdə televiziya və digər media vasitələrinin birgə fəaliyyəti bu istiqamətdə daha geniş imkanlar yarada və gənclərin sağlam inkişafına mühüm töhfə verə bilər.

TAHİR MİRZƏ

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.

Sahə: Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafında idmanın rolu

Su idman növləri ilə bağlı təşviqatın əsas məqsədi yeniyetmələrdə suya qarşı maraq yaratmaq, idmanın bu istiqamətinin təhlükəsiz və faydalı olduğunu göstərmək, həmçinin valideynləri və təhsil müəssisələrini prosesə aktiv şəkildə cəlb etməkdən ibarət olmalıdır. Təşviqat kampaniyaları yalnız reklam xarakteri daşımamalı, həm də maarifləndirici və motivasiyaedici məzmun üzərində qurulmalıdır. Bu məqsədlə məktəblərdə açıq dərslərin təşkili, tanınmış idmançıların iştirakı ilə görüşlərin keçirilməsi, sosial şəbəkələrdə maarifləndirici videoların paylaşılması və regionlarda pulsuz sınaq məşqlərinin təşkil edilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bizdə bu istiqamətdə iş görülürmü? Təəssüf ki, xeyr!

Ümumiyyətlə, yeniyetmələrin psixologiyası nəzərə alınaraq təşviqat işində emosional və vizual təsir güclü olmalıdır. Məsələn, uğur qazanmış gənc idmançıların həyat hekayələri, beynəlxalq yarışlarda əldə olunan nailiyyətlər, su idmanının sağlamlığa müsbət təsiri barədə videolar və qısa sosial çarxlar daha effektiv nəticə verir. Bu zaman əsas vurğu rəqabətə deyil, sağlam həyat tərzinə, dostluq mühitinə və şəxsi inkişaf imkanlarına yönəldilməlidir. Yeniyetmələr üçün təşkil olunan “Su festivalı”, “Açıq hovuz günü”, “Gələcəyin çempionu” kimi tədbirlər onların bu sahəyə marağını artıran mühüm vasitələrdən biridir.

Məktəblər və idman klubları arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi də vacib istiqamətlərdəndir. Dünyanın inkişaf etmiş ölkələrində məktəb-idman klubu modeli uğurla tətbiq olunur. Bu modeldə şagirdlər məktəbdən sonra birbaşa idman mərkəzlərinə yönləndirilir və onların məşqlərdə iştirakı nəzarətdə saxlanılır. Belə sistem yeniyetmələrin idmana davamlı şəkildə bağlanmasına kömək edir. Məktəblərdə üzgüçülük dərslərinin tədris proqramına daxil edilməsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır.

Bu sahədə ən uğurlu nümunələrdən biri Yaponiyada müşahidə olunur. “Gündoğar ölkə”də üzgüçülük məktəb təhsilinin vacib hissəsi hesab edilir və ölkədəki ibtidai və orta məktəblərin böyük əksəriyyətində hovuz mövcuddur. Yaponiya məktəblərində uşaqlara kiçik yaşlardan üzmə və suda təhlükəsizlik qaydaları öyrədilir. Araşdırmalara görə, ölkədə məktəblərin təxminən 75 faizinin öz hovuzu var və üzgüçülük dərsləri uzun illərdir məcburi fiziki tərbiyə proqramının bir hissəsidir.

Yaponiyada su idmanının təşviqi yalnız məktəblərlə məhdudlaşmır. Dövlət qurumları, bələdiyyələr və özəl idman mərkəzləri birlikdə fəaliyyət göstərir. “Konami Sports” kimi böyük idman təşkilatları məktəblərlə əməkdaşlıq edərək peşəkar üzgüçülük dərsləri təşkil edir və müəllimlərin iş yükünü azaltmaqla uşaqların daha keyfiyyətli təlim almasına şərait yaradır. Bu yanaşma göstərir ki, dövlət və özəl sektor əməkdaşlığı su idmanının inkişafında mühüm rol oynayır.

Norveç də su idmanı və üzgüçülük üzrə qabaqcıl ölkələrdən biri hesab edilir. Bu ölkədə əsas diqqət uşaqlarda “suda təhlükəsizlik mədəniyyəti”nin formalaşdırılmasına yönəldilir. Norveç Üzgüçülük Federasiyası tərəfindən həyata keçirilən proqramlarda uşaqların suya uyğunlaşması oyunlar və əyləncəli fəaliyyətlər vasitəsilə təmin olunur. “Vill i vann” adlı proqram uşaqlar və yeniyetmələr üçün hazırlanıb və burada əsas məqsəd yarış deyil, suya maraq, təhlükəsizlik və kollektiv fəaliyyət bacarıqlarının inkişaf etdirilməsidir.

Norveçdə məktəb üzgüçülüyü də sistemli şəkildə təşkil edilir. Şagirdlər yaş və hazırlıq səviyyəsinə uyğun qruplara bölünür, dərslər peşəkar təlimçilər tərəfindən aparılır və hər bir iştirakçının fərdi inkişafına diqqət yetirilir. Bu yanaşma yeniyetmələrin idmana marağını artırmaqla yanaşı, onların özlərini təhlükəsiz hiss etməsinə də kömək edir.

Avstraliya isə su idmanı mədəniyyətinin gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrildiyi ölkələrdən biridir. Burada məktəblərdə “Learn to Swim” proqramları geniş yayılıb və uşaqlara erkən yaşlardan üzgüçülük bacarıqları aşılanır. Çimərlik mədəniyyətinin güclü olması səbəbindən dövlət su təhlükəsizliyi və üzgüçülük təlimlərini milli prioritet hesab edir. Məktəblərdə hovuz məşğələləri ilə yanaşı, xilasedici hazırlıqlar və açıq su məşqləri də keçirilir. Bu təcrübə yeniyetmələrin həm idmana marağını artırır, həm də onların həyati təhlükələrdən qorunmasına xidmət edir.

ABŞ-da isə su idmanının təşviqi əsasən məktəb komandaları, universitet idmanı və yerli icma mərkəzləri üzərindən həyata keçirilir. Məktəblərarası yarışlar, yay düşərgələri və yerli hovuz proqramları vasitəsilə yeniyetmələr idmana cəlb olunur. ABŞ-də sosial media və tanınmış idmançıların nüfuzu təşviqat işində geniş istifadə edilir. Olimpiya çempionlarının iştirakı ilə hazırlanan kampaniyalar yeniyetmələr üçün motivasiya mənbəyinə çevrilir.

Yeniyetmələrin su idmanına cəlb olunması üçün Azərbaycanda da bir sıra mühüm addımlar atıla bilər. İlk növbədə məktəblərdə üzgüçülük dərslərinin genişləndirilməsi, rayon və şəhərlərdə əlçatan hovuzların sayının artırılması, peşəkar məşqçilərin hazırlanması və ailələrin maarifləndirilməsi vacibdir. Bundan əlavə, televiziya və sosial media vasitəsilə milli idmançılar nümunə kimi təqdim edilməli, uğurlu gənclərin hekayələri ictimaiyyətə çatdırılmalıdır. Regionlarda səyyar hovuz layihələri və yay məktəbləri də yeniyetmələrin bu sahəyə marağını artıran mühüm vasitələrdən biri ola bilər. Amma bu belədirmi və ya belə olacaqmı? Bizdə yalnız valideynlər uşaqlarının sağlam böyüməsi üçün onları üzgüçülük dərnəklərinə yazdırır.

TAHİR MİRZƏ

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.

Sahə: Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafında idmanın rolu

İdman yeniyetmələr üçün fiziki inkişafın, sosial bacarıqların və özünəinamın formalaşmasının vacib hissəsidir. Yeniyetmələr hələ böyümə mərhələsində olduqları üçün onların əzələ, bağlar və sümükləri yetkin yaşdakı idmançılara nisbətən daha həssasdır. Bu səbəbdən zədələr həm qısamüddətli sağlamlıq problemlərinə, həm də uzunmüddətli fiziki məhdudiyyətlərə səbəb ola bilər. Zədələrin qarşısını almaq üçün nəzərə alınmalı olan əsas prinsiplər həm məşqlərin keyfiyyəti, həm də bədənin hazırlanması ilə bağlıdır.

Məşqdən əvvəl isinmə hərəkətləri bədənin hərəkət sistemini aktivləşdirir. Yüngül qaçış, dairəvi qollar və ayaq hərəkətləri, əzələ dartınmaları və yüngül sıçrayışlar qan dövranını sürətləndirərək əzələlərin elastikliyini artırır. Bu mərhələ ani yük və sürətli hərəkət nəticəsində yaranacaq zədələrin qarşısını almaqda vacibdir. İstidən sonra əsas məşq başlamazdan əvvəl hərəkətlərin düzgün texnikasını öyrənmək və məşq planına riayət etmək lazımdır.

Texniki bacarıqlara yiyələnmək zədələrin qarşısını almağın əsas amillərindən biridir. Yeniyetmələr bəzən yarış və ya dostlarının təsiri altında hərəkətləri tələsik və düzgün olmayan şəkildə yerinə yetirə bilirlər. Məsələn, düzgün dayanmadan ani sprint etmək diz və bilək zədələrinə səbəb ola bilər. Eyni zamanda, hər bir idman növündə bədən mövqeyi və əzələ istifadəsi fərqlidir. Məşqçilərin rəhbərliyi altında məşq etmək, hər hərəkətin düzgün yerinə yetirilməsini təmin etmək üçün vacibdir.

Yükün tədricən artırılmasına da diqqət yetirmək lazımdır. Yeniyetmələrin bədənləri güc və dözümlülüyə tədricən alışmalıdır. Birdən-birə ağır məşqlər və uzunmüddətli yüklər bağlar və əzələlər üçün risk yaradır. Məsələn, futbol, basketbol və ya gimnastika kimi yüksək intensivlik tələb edən idman növlərində əvvəlcə texnika və çeviklik üzərində çalışmaq, sonra isə sürət və gücü artırmaq daha təhlükəsizdir.

Yeniyetmələr üçün idman ayaqqabıları və qoruyucu vasitələr də zədələrin qarşısını almaq üçün əhəmiyyətlidir. İdman ayaqqabısı yer səthinə uyğun olmalı, ayaq və daban üçün dəstək təmin etməlidir. Dizliklər, bilək bantları və kaskalar müəyyən idman növlərində ciddi zədələnmə riskini azaldır. Məsələn, voleybol və basketbolda dizliklər diz bağlarını qoruyur, velosiped sürərkən kaskadan istifadə baş zədələrinin qarşısını alır.

Bərpa və istirahət bədənin zədələnmələrdən qorunmasının başqa vacib hissəsidir. Məşqlər arasında kifayət qədər dincəlmək, yuxu və balanslı qidalanma əzələ və sümüklərin sağlam qalmasına kömək edir. Məşqdən sonra əzələləri dartmaq, yüngül masaj və su ilə bərpa bədənin funksiyalarını normallaşdırır və növbəti məşqlərə hazırlıq üçün şərait yaradır.

Psixoloji hazırlıq da əhəmiyyətlidir. Yeniyetmələr bəzən yarış həyəcanı, sosial təsir və ya stress səbəbi ilə texnikanı düzgün yerinə yetirə bilmirlər. Məşqlərə diqqətlə yanaşmaq, tələsik hərəkətlərdən qaçmaq və öz bədəninin belə desək səsini dinləmək zədələrin qarşısını almağa kömək edir. Həmçinin, yeniyetmələrə öz orqanizmini tanımağı öyrətmək yükləri və sərhədləri düzgün qiymətləndirməyə imkan verir.

Əlavə olaraq, ailənin və müəllimlərin rolu da böyükdür. Onlar yeniyetməni düzgün məşq planına riayət etməyə təşviq etməli və hər hansı ağrı və ya narahatlıq hallarında dərhal tədbir görməlidirlər. Zədələr erkən mərhələdə aşkarlanarsa, ciddi problemlərin qarşısını almaq mümkündür. Bir də doğru həkim seçimi də mütləqdir. Həkimin səhv müayinəsi və müalicəsi bir yeniyetmənin bütün arzularının üstündən xətt çəkə bilər.

TAHİR MİRZƏ

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.

Sahə: Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafında idmanın rolu

Məsələn, ABŞ-də NCAA çərçivəsində 1100-dən çox universitet və kollec komandaları müxtəlif idman növlərində iştirak edir. Statistikaya görə, son illərdə yalnız basketbol və futbol üzrə NCAA çempionatlarında təxminən 400 min tələbə iştirak edib. ABŞ modelində universitetlər tərəfindən maliyyə, infrastruktur və peşəkar məşqçilərlə təminat, tələbələrin idman sahəsində yüksək nəticələr qazanmasını mümkün edir.

Avropada, xüsusilə Almaniyada universitet idmanı sistemli şəkildə təşkil olunur. “Deutscher Hochschulsportverband” (German University Sports Federation) məlumatlarına görə, son bir neçə ildə 80-dən çox universitetdə 400 mindən artıq tələbə idmanın müxtəlif növlərində iştirak edib. Alman modelində əsas məqsəd yalnız qələbə qazanmaq deyil, tələbələrin sağlam həyat tərzini dəstəkləməkdir. Bu yanaşma, tələbələrin akademik yükünün yüksək olduğu universitetlərdə idmanın davamlılığını təmin edir və uzunmüddətli fayda verir.

Asiya təcrübəsində Yaponiyanın nümunəsi diqqətə layiqdir. Yapon universitetləri tələbələri sistemli idman proqramları ilə təmin edir və ölkə səviyyəsində çempionatlarda iştirak üçün ciddi hazırlıq aparır. 2022-ci ildə keçirilmiş “All Japan University Championships” yarışlarında 600-dən çox universitet komandası iştirak edib. Yapon modelində intizam, davamlı məşq və kollektiv məsuliyyət tələbələrin həm idman, həm də akademik sahədə yüksək səviyyədə inkişaf etməsinə şərait yaradır.

Kanadada universitet komandalarının fəaliyyətində texnologiyanın tətbiqi önəmlidir. Məsələn, “U SPORTS” proqramı çərçivəsində universitet komandalarının çıxışı analitik proqramlar vasitəsilə ölçülür və fərdi məşq planları hazırlanır.  Məsələn,  56 universitetin iştirak etdiyi yarışlarda bu yanaşma komandaların effektivliyini 15–20% artırıb. Bu yön tələbələrin idman bacarıqlarının optimallaşdırılması və peşəkar səviyyəyə yüksəlməsi baxımından mühüm nəticələr verir.

Azərbaycanda da bu istiqamətdə işlər görülsə də, maliyyə məsələlərinə görə davamlılıq yoxdur. Məsələn, vaxtilə Azərbaycan futbolunda “Xəzər Universiteti” adlı komanda var idi. Bu klub güclülər dəstəsində oynayırdı. Azərbaycan Basketbol Liqasında “Qərb Universiteti” komandası olub. Amma indi bu komandalardan əsər-əlamət qalmayıb.

Doğrudur, yuxarıda gətirdiyimiz nümunələrdən fərqli orada oynayanların hamısı universitet tələbələri deyildi. Amma belə komandalar ən azı ad olaraq önəm kəsb edirdi və həmin təhsil ocağının tələbələri üçün motivasiya mənbəyi idi. Yaxud da ki, indi voleybol üzrə Azərbaycan çempionatında İqtisad Universitetini təmsil edən UNEC komandası var. Bu komandanın ömrü nə qədər olacaq, deyə bilmərik. Amma davamlılıq planında problemlərimizin olması göz önündədir.

Nəticə etibarilə, universitet komandalarının ölkə çempionatlarında uğurla iştirak etməsi həm tələbələrin inkişafını, həm də universitetlərin prestijini yüksəldir. Dünyanın müxtəlif ölkələrindən əldə olunan təcrübələr göstərir ki, sistemli yanaşma, davamlı dəstək və tələbələrin motivasiyasının təmin edilməsi uğurun əsas şərtləridir. Azərbaycan universitetləri üçün bu təcrübələrdən yararlanmaq, strateji planlama və resursların məqsədyönlü istifadəsi ilə idman sahəsində daha yüksək nəticələr əldə etməyə imkan verə bilər.

TAHİR MİRZƏ

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.

Sahə: Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafında idmanın rolu

Məsələn, müxtəlif ölkələrdə fəaliyyət göstərən akademiyalarda qapıçı məşqləri ümumi komanda məşqlərindən ayrılır və fərdi xüsusiyyətlərə uyğunlaşdırılır. Bu proqramlar texniki, taktiki, fiziki və psixoloji komponentlərin paralel inkişafını nəzərdə tutur. Bu yanaşma təsadüfi deyil, çünki qapıçı həm refleks, həm qərarvermə, həm də liderlik baxımından fərqli bacarıqlara sahib olmalıdır.

Dünya təcrübəsində ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərdən biri yaşa görə mərhələli inkişaf modelidir. Məsələn, bir çox akademiyalarda 8–12 yaş dövründə əsas diqqət fundamental bacarıqlara, yəni top tutma, düzgün mövqe seçimi və koordinasiyaya yönəldilir, 13–18 yaşda isə daha mürəkkəb elementlər, yəni  oyunoxuma, təzyiq altında qərarvermə və müdafiə xəttinin idarə olunması öyrədilir . Bu mərhələlilik təsdiq edir ki, erkən yaşlarda uşaqlara ağır taktiki yük vermək əvəzinə, baza texnika və oyun sevgisi formalaşdırılmalıdır. Eyni zamanda bir çox proqramlarda qeyd olunur ki, gənc qapıçılar üçün yüksək təkrarlı məşqlər texniki vərdişlərin avtomatlaşmasına kömək edir.

Digər mühüm istiqamət fərdiləşdirilmiş yanaşmadır. Məsələn, bəzi akademiyalar həm fərdi, həm də kiçik qrup məşqlərindən istifadə edir və bu, məşqçinin hər qapıçıya ayrıca diqqət ayırmasına imkan verir. Bu yanaşma xüsusilə vacibdir, çünki qapıçı mövqeyi psixoloji baxımdan da ağırdır və hər oyunçunun inkişaf tempi fərqlidir. Bundan əlavə, müasir proqramlarda video-analiz, oyun vəziyyətlərinin simulyasiyası və qərarvermə məşqləri geniş tətbiq olunur ki, bu da qapıçının real oyun şəraitinə uyğunlaşmasını sürətləndirir.

Dünya təcrübəsində diqqət çəkən başqa bir məqam kompleks inkişaf modelidir. Yəni qapıçı yalnız texniki baxımdan deyil, həm də fiziki hazırlıq, psixoloji dayanıqlıq və liderlik keyfiyyətləri üzrə inkişaf etdirilir. Bəzi akademiyalar qapıçının karyera planlamasına qədər dəstək verir və onu yalnız idmançı deyil, həm də şəxsiyyət kimi formalaşdırmağa çalışır . Bu yanaşma xüsusilə Avropa akademiyalarında geniş yayılıb və uzunmüddətli nəticə verir.

Azərbaycanda qapıçı hazırlığına yanaşma isə bu modelə yaxınlaşdırılmalıdır. Hazırda əsas problemlərdən biri odur ki, uşaq futbolunda qapıçı hazırlığı çox vaxt ümumi məşqlərin içində itir və xüsusi proqram kimi təşkil olunmur. Halbuki dünya təcrübəsi göstərir ki, qapıçılar üçün ayrıca məşqçi, ayrıca proqram və ayrıca metodologiya olmalıdır. İlk növbədə yaş qruplarına uyğun milli proqram hazırlanmalıdır. 6–10 yaşda uşaqların yalnız qapıçı kimi yox, ümumi futbolçu kimi inkişafı təmin edilməli, 10–12 yaşdan sonra isə tədricən ixtisaslaşma başlanmalıdır. Bu yanaşma beynəlxalq praktikada da geniş qəbul olunur və erkən ixtisaslaşmanın mənfi təsirlərinin qarşısını alır.

İkinci mühüm istiqamət ixtisaslaşmış qapıçı məşqçilərinin hazırlanmasıdır. Azərbaycanda bir çox hallarda qapıçılar ümumi məşqçilər tərəfindən çalışdırılır, halbuki bu mövqe xüsusi bilik və metodika tələb edir. Beynəlxalq təcrübədə qapıçı məşqçiləri ayrıca sertifikatlaşdırılır və onlar texnika ilə yanaşı psixologiya və oyun analizi sahəsində də biliklərə malik olur.

Üçüncü istiqamət infrastrukturdur. Qapıçı məşqləri üçün xüsusi avadanlıqlar istifadə olunur. Dünya akademiyalarında bu avadanlıqlar məşq prosesinin ayrılmaz hissəsidir və məşqlərin keyfiyyətini artırır. Azərbaycanda isə bu sahə hələ kifayət qədər inkişaf etməyib və layihə çərçivəsində bu boşluq nəzərə alınmalıdır.

Dördüncü istiqamət psixoloji hazırlıqdır. Qapıçı səhv etdikdə nəticə dərhal qol olur və bu, uşaqlarda stress yaradır. Buna görə də məşq proqramlarında psixoloji dayanıqlıq, diqqət və özünəinamın inkişafı xüsusi yer tutmalıdır. Dünya təcrübəsində bu, artıq standart yanaşmadır və psixoloqlar da prosesə cəlb olunur.

Nəhayət, Azərbaycanda qapıçı inkişafı üçün uzunmüddətli sistem qurulmalıdır. Bu sistem məktəb – akademiya – klub – milli komanda xətti üzrə işləməli və hər mərhələdə eyni metodologiya tətbiq olunmalıdır. Əks halda, uşaqlar müxtəlif sistemlər arasında keçid edərkən inkişafda boşluqlar yaranır. Dünya təcrübəsi göstərir ki, uğurlu qapıçılar təsadüfi deyil, illərlə planlı və sistemli hazırlığın nəticəsidir və bu model Azərbaycanda da tətbiq olunarsa, yüksək səviyyəli qapıçıların yetişdirilməsi real və davamlı nəticə verə bilər.

TAHİR MİRZƏ

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.

Sahə: Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafında idmanın rolu

Bu çərçivədə qadın futbolunun təşviqi artıq təkcə idman məsələsi deyil, həm də öhdəlik kimi qəbul olunur. Federasiyalar üçün qadın futboluna diqqət yetirmək beynəlxalq arenada mövqelərini qorumaq və müxtəlif proqramlardan faydalanmaq baxımından vacibdir. Bu səbəbdən Azərbaycanda da son dövrlər bu sahəyə ayrılan diqqət və resursların artması müəyyən mənada qlobal tendensiyaların davamı kimi qiymətləndirilə bilər.

Digər tərəfdən, gender bərabərliyi məsələsi müasir cəmiyyətlərin inkişaf sxemlərindən biri hesab olunur və idman bu baxımdan mühüm platformadır. Qadınların futbolda iştirakı onların sosial fəallığının artmasına, sağlam həyat tərzinin təşviqinə və cəmiyyətdə daha aktiv rol almalarına müsbət təsir göstərir.

Dünyada bunun uğurlu nümunələri kifayət qədərdir. Məsələn, ABŞ-də fəaliyyət göstərən National Womens Soccer League və İngiltərədəki FA Womens Super League artıq ciddi kommersiya dəyəri formalaşdırıb. Bu liqalar televiziya yayım hüquqları, sponsorluq müqavilələri və tamaşaçı marağı baxımından stabil inkişaf xətti nümayiş etdirir. Hətta FIFA Womens World Cup kimi turnirlər dünya üzrə yüzmilyonlarla izləyici toplayaraq qadın futbolunun potensialını açıq şəkildə ortaya qoyur.

Lakin bu uğurlu modelləri olduğu kimi Azərbaycana tətbiq etmək real görünmür. Hər bir ölkənin sosial strukturu, mədəni dəyərləri və idman ənənələri fərqlidir. Azərbaycanda futbol tarixən daha çox kişi auditoriyası ilə formalaşıb və geniş azarkeş kütləsi əsasən kişi futboluna yönəlib. Bu, təkcə maraq məsələsi deyil, həm də uzun illər ərzində formalaşmış sosial stereotiplərlə bağlıdır. Qadınların futbolda iştirakı hələ də cəmiyyətin müəyyən hissəsi tərəfindən tam qəbul olunmur və bu da kütləviləşmə prosesini ləngidir. Nəticədə qadın futboluna qoyulan investisiyaların qısa və orta müddətdə geniş geridönüş verməsi ehtimalı aşağı qiymətləndirilir.

Bundan əlavə, iqtisadi səmərəlilik məsələsi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İdman sektoruna ayrılan vəsaitlər məhduddur və bu resursların düzgün istiqamətləndirilməsi strateji qərar tələb edir. Doğrudur, SOCAR müəyyən mənada bəzən futbolumuza istiqamətə fərq qoymadan pul xərcləyir. Yəni qadın futbolu  üçün də pul xərcləməyi israfçılıq saymaya bilərlər. Amma Azərbaycanda futbolun ümumi inkişaf səviyyəsi, xüsusilə regionlarda infrastrukturun vəziyyəti və uşaq futbolunun potensialı nəzərə alınarsa, prioritetlərin yenidən qiymətləndirilməsi zərurəti yaranır.

Uşaq və yeniyetmə futboluna yatırılan sərmayə uzunmüddətli perspektivdə həm milli komandaların güclənməsinə, həm də peşəkar liqaların keyfiyyətinin artmasına gətirib çıxara bilər. Bu baxımdan, böyük maliyyə axınlarının qadın futboluna yönəldilməsi əvəzinə, daha balanslı bölgü modelinin tətbiqi daha məqsədəuyğun görünür. Azərbaycan Premyer Liqasında çıxış edən komandaların stadion problemi varsa, digər kiçik öhdəliklər üzərində təcili qərarlar qəbul etməyə dəyməz.

Qadın futbolunun inkişafı isə tamamilə ikinci plana keçirilməməlidir. Əksinə, bu sahəyə daha çox sosial və maarifləndirici layihə kimi yanaşmaq daha real və effektiv nəticələr verə bilər. Məktəblərdə idman proqramlarının genişləndirilməsi, universitetlərdə qadın komandalarının yaradılması, regional səviyyədə həvəskar turnirlərin təşkili qadın futbolunun bazasının formalaşmasına kömək edə bilər. Bu yanaşma həm cəmiyyətin qadın idmanına münasibətini tədricən dəyişdirər, həm də böyük maliyyə riskləri olmadan davamlı inkişaf imkanı yaradar. Eyni zamanda, bu model beynəlxalq qurumların tələblərinə formal deyil, məzmunlu şəkildə cavab verməyə imkan yaradar.

Dünya təcrübəsi göstərir ki, qadın futbolunun uğurlu inkişafı üçün yalnız maliyyə deyil, həm də sosial qəbul, media dəstəyi və davamlı auditoriya lazımdır. Bu amillər olmadan edilən böyük investisiyalar gözlənilən effekti verməyəcək. Azərbaycanda isə bu komponentlər hələ tam formalaşmayıb və bu reallıq nəzərə alınmadan atılan addımlar effektiv olmaya bilər. Bu səbəbdən daha ehtiyatlı, mərhələli və reallığa əsaslanan strategiyanın seçilməsi vacibdir.

Nəticə etibarilə, Azərbaycanda qadın futbolunun inkişafı məsələsinə kompleks və rasional yanaşma tələb olunur. Bu sahənin əhəmiyyəti danılmazdır və müəyyən səviyyədə dəstəklənməsi vacibdir. Lakin mövcud sosial-mədəni və iqtisadi reallıqlar nəzərə alınaraq, onu daha çox sosial layihə kimi inkişaf etdirmək, əsas maliyyə resurslarını isə uşaq futbolu və ümumi futbol infrastrukturunun gücləndirilməsinə yönəltmək daha effektiv və davamlı nəticələr vəd edir. Bu yanaşma həm beynəlxalq öhdəlikləri yerinə yetirməyə, həm də ölkə futbolunun uzunmüddətli inkişafını təmin etməyə imkan yarada bilər.

TAHİR MİRZƏ

Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.

Sahə: Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafında idmanın rolu