Yeniyetmə idmançıların inkişafında ailə və məşqçi münasibətləri həlledici rol oynayır və dünya təcrübəsi göstərir ki, bu “üçbucaq” (idmançı, valideyn və məşqçi) düzgün qurulduqda həm nəticələr, həm də psixoloji sağlamlıq baxımından daha dayanıqlı model formalaşır.
Müasir idman elmi artıq sübut edir ki, erkən yaşlarda qazanılan uğurdan daha vacibi uzunmüddətli inkişaf, motivasiya və balanslı şəxsiyyət formalaşdırmaqdır.
ABŞ Olimpiya Komitəsi yeniyetmə idmançıların hazırlanmasında “athlete-centered approach” modelini əsas götürür. Bu modelə görə valideynlər nəticə təzyiqi göstərmək əvəzinə dəstəkləyici mühit yaratmalı, məşqçilər isə uşağın fiziki və emosional vəziyyətini daim nəzarətdə saxlamalıdır. ABŞ-də aparılan araşdırmalar göstərir ki, valideyn təzyiqinin yüksək olduğu idman növlərində 13–17 yaş aralığında idmandan uzaqlaşma faizi əhəmiyyətli dərəcədə artır. Bu səbəbdən bir çox akademiyalarda valideynlər üçün ayrıca maarifləndirici seminarlar təşkil olunur.
Böyük Britaniyada “UK Sport” və İngiltərə Futbol Assosiasiyası tərəfindən tətbiq edilən inkişaf proqramlarında valideyn – məşqçi kommunikasiya protokolları mövcuddur. Akademiyalara qəbul olunan yeniyetmələrin valideynləri mövsümün əvvəlində etik davranış qaydaları ilə tanış edilir və məşq prosesinə birbaşa müdaxilənin yolverilməz olduğu açıq şəkildə bildirilir. İngiltərənin futbol akademiyalarında aparılan təcrübə göstərir ki, məşqçi qərarlarına hörmət edən və emosional sabitlik nümayiş etdirən ailələrin övladları uzunmüddətli inkişaf baxımından daha stabil nəticələr göstərir.
İspaniyada “Barselona” klubunun “La Masia” akademiyası ailə – məşqçi münasibətlərinə sistemli yanaşmanın ən uğurlu nümunələrindən biri sayılır. Burada valideynlərlə mütəmadi psixoloji görüşlər keçirilir, uşağın sosial adaptasiyası nəzarətdə saxlanılır və ailəyə bildirilir ki, əsas prioritet yalnız idman göstəriciləri deyil, eyni zamanda təhsil və şəxsi inkişafdır. Klubun yetirmələri arasında dünya ulduzlarının yetişməsi bu modelin effektivliyini göstərən real fakt kimi qiymətləndirilir.
Skandinaviya ölkələrində isə daha balanslı yanaşma tətbiq olunur. Məsələn, Norveçdə uşaq və yeniyetmə idman sistemində erkən ixtisaslaşma təşviq edilmir. Norveç Olimpiya Komitəsi tərəfindən qəbul edilən qaydalara əsasən 12 yaşa qədər nəticə yönümlü reytinq və ciddi yarış təzyiqi məhdudlaşdırılır. Bu model valideynləri də prosesə fərqli baxmağa təşviq edir və məqsəd uşağın idmandan zövq almasını təmin etməkdir. Statistik göstəricilər Norveçdə yeniyetmə idmançılar arasında psixoloji tükənmə hallarının daha aşağı olduğunu göstərir.
Avstraliyanın idman cəmiyyətlərində ailə dəstəyi faktorunu performans proqramlarının ayrılmaz hissəsi kimi qiymətləndirirlər. Burada valideynlər üçün xüsusi bələdçilər hazırlanır və onlara izah olunur ki, düzgün ünsiyyət forması uşağın özünəinamına birbaşa təsir edir. Tədqiqatlar göstərir ki, doğru münasibət qurulan ailələrdə yetişən idmançılar stresli yarış mühitində daha dayanıqlı olurlar.
Dünya praktikasından çıxarılan ümumi nəticə ondan ibarətdir ki, yeniyetmə idmançıların inkişafında ailə ilə məşqçi arasında açıq, şəffaf və hörmətə əsaslanan kommunikasiya əsas şərtdir. Valideyn nəzarətçi deyil, dəstəkçi rolunda çıxış etməli, məşqçi isə yalnız nəticəyə deyil, uşağın sağlam inkişafına fokuslanmalıdır. Psixoloqlar vurğulayır ki, yeniyetmə dövründə həddindən artıq təzyiq gələcəkdə idmandan uzaqlaşma, motivasiya itkisi və emosional problemlərlə nəticələnə bilər.
Beləliklə, beynəlxalq təcrübə göstərir ki, uğurlu idman modeli yalnız istedad və məşq yükü ilə ölçülmür. Əsas faktor ailə ilə məşqçi arasında balanslı əməkdaşlıq, düzgün kommunikasiya və ortaq məqsəd anlayışıdır. Yeniyetmə idmançının sağlam, motivasiyalı və uzunmüddətli uğura hazır formada yetişməsi məhz bu üçtərəfli münasibətin keyfiyyətindən asılıdır.
TAHİR MİRZƏ
Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.
Sahə: Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafında idmanın rolu
