Yaz fəslinin gəlişi yalnız təbiətdə deyil, insan orqanizmində, xüsusilə də yeniyetmə və gənc idmançılarda ciddi fizioloji və psixoloji dəyişikliklərlə müşayiət olunur. Bu dövr keçid mərhələsi hesab olunduğundan, qış rejimindən çıxan orqanizm yeni iqlim və yüklənmə şərtlərinə adaptasiya olunmağa çalışır. Nəticədə həm performansda artım potensialı yaranır, həm də düzgün idarə olunmadıqda risk faktorları ortaya çıxır.
İlk növbədə qeyd edilməlidir ki, yaz aylarında günəş şüalarının intensivliyinin artması ilə orqanizmdə D vitamini sintezi sürətlənir. Bu isə sümük möhkəmliyi, əzələ funksiyası və ümumi immun sistemi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə yeniyetmə idmançılarda sümük-əzələ sisteminin inkişaf mərhələsində olması bu prosesi daha da sürətləndirir. Lakin paralel olaraq hərarətin dəyişkənliyi və allergenlərin artması bəzi hallarda allergik rinit kimi problemlərin yaranmasına səbəb ola bilər ki, bu da nəfəsalma və dözümlülüyə mənfi təsir edir.
Digər mühüm dəyişiklik metabolik səviyyədə baş verir. Yaz aylarında fiziki aktivliyin artması ilə əlaqədar olaraq enerji sərfiyyatı yüksəlir, lakin iştah bəzən qeyri-sabit olur. Bu, xüsusilə intensiv məşq edən gənc idmançılarda enerji balansının pozulmasına gətirib çıxara bilər. Eyni zamanda tərləmənin artması ilə bədəndə maye və elektrolit itkisi baş verir ki, bu da hərəkətliliyin aşağı düşməsi və yorğunluğun tezləşməsi ilə nəticələnir.
Psixoloji aspekt də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. Yaz aylarında gün işığının artması ilə bağlı olaraq orqanizmdə serotonin səviyyəsinin artması müşahidə olunur. Bu, motivasiyanın yüksəlməsinə, məşqlərə daha həvəslə yanaşmağa səbəb olur. Lakin eyni zamanda mövsümi rejim dəyişikliyi diqqət dağınıqlığı və yuxu rejimində pozuntular da yarada bilər.
Belə bir keçid dövründə formada qalmaq üçün yeniyetmə və gənc idmançılar bir neçə əsas prinsipə əməl etməlidirlər. İlk olaraq məşq rejimi tədricən artırılmalıdır. Məsələ ondadır ki, qış fasiləsindən sonra birdən-birə yüksək yüklənmələr zədələnmə riskini artırır. Bu baxımdan uyğunlaşma prosesi düzgün planlaşdırılmalıdır.
Qidalanma balanslı və məqsədyönlü olmalıdır. Zülal, karbohidrat və sağlam yağların düzgün nisbətdə qəbulu ilə yanaşı, vitamin və mineral ehtiyacları da qarşılanmalıdır. Xüsusilə maye qəbulu artırılmalı, elektrolit balansı qorunmalıdır. Gün ərzində kifayət qədər su içmək artıq seçim deyil, zərurətdir.
Bundan əlavə, yuxu rejimi sabit saxlanmalıdır. Orqanizmin bərpası üçün keyfiyyətli yuxu əsas şərtlərdən biridir. Yaz aylarında günlərin uzanması səbəbilə gec yatmaq vərdişi yarana bilər ki, bu da bərpa proseslərini ləngidir.
Nəhayət, açıq havada məşqlərin payı artırılmalı, lakin günəş şüalarının ən fəal olduğu saatlarda yüklənmədən qaçınılmalıdır. Bu, həm performansın optimallaşdırılması, həm də istilik stresinin qarşısının alınması baxımından vacibdir.
Nəticə etibarilə, yaz ayları yeniyetmə və gənc idmançılar üçün həm imkanlar, həm də risklər dövrüdür. Bu dövrdə düzgün planlaşdırılmış məşq, balanslı qidalanma və rejimə riayət olunması onların fiziki inkişafını sürətləndirə və mövsümə daha hazırlıqlı daxil olmalarını təmin edə bilər.
TAHİR MİRZƏ
Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.
Sahə: Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafında idmanın rolu
