İdman yeniyetmələr üçün fiziki və psixoloji inkişafın vacib hissəsidir. Lakin hər hansı bir idman fəaliyyəti zədələnmə riskini də özü ilə gətirir. Yeniyetmələr hələ böyümə və inkişaf mərhələsində olduqlarından, onların əzələ, sümük və oynaq sistemləri tam formalaşmayıb. Bu səbəbdən düzgün yanaşma və qabaqlayıcı tədbirlər zədələnmələrin qarşısını almaqda həyati əhəmiyyət daşıyır.
İdman yeniyetmələr üçün fiziki inkişafın, sosial bacarıqların və özünəinamın formalaşmasının vacib hissəsidir. Yeniyetmələr hələ böyümə mərhələsində olduqları üçün onların əzələ, bağlar və sümükləri yetkin yaşdakı idmançılara nisbətən daha həssasdır. Bu səbəbdən zədələr həm qısamüddətli sağlamlıq problemlərinə, həm də uzunmüddətli fiziki məhdudiyyətlərə səbəb ola bilər. Zədələrin qarşısını almaq üçün nəzərə alınmalı olan əsas prinsiplər həm məşqlərin keyfiyyəti, həm də bədənin hazırlanması ilə bağlıdır.
Məşqdən əvvəl isinmə hərəkətləri bədənin hərəkət sistemini aktivləşdirir. Yüngül qaçış, dairəvi qollar və ayaq hərəkətləri, əzələ dartınmaları və yüngül sıçrayışlar qan dövranını sürətləndirərək əzələlərin elastikliyini artırır. Bu mərhələ ani yük və sürətli hərəkət nəticəsində yaranacaq zədələrin qarşısını almaqda vacibdir. İstidən sonra əsas məşq başlamazdan əvvəl hərəkətlərin düzgün texnikasını öyrənmək və məşq planına riayət etmək lazımdır.
Texniki bacarıqlara yiyələnmək zədələrin qarşısını almağın əsas amillərindən biridir. Yeniyetmələr bəzən yarış və ya dostlarının təsiri altında hərəkətləri tələsik və düzgün olmayan şəkildə yerinə yetirə bilirlər. Məsələn, düzgün dayanmadan ani sprint etmək diz və bilək zədələrinə səbəb ola bilər. Eyni zamanda, hər bir idman növündə bədən mövqeyi və əzələ istifadəsi fərqlidir. Məşqçilərin rəhbərliyi altında məşq etmək, hər hərəkətin düzgün yerinə yetirilməsini təmin etmək üçün vacibdir.
Yükün tədricən artırılmasına da diqqət yetirmək lazımdır. Yeniyetmələrin bədənləri güc və dözümlülüyə tədricən alışmalıdır. Birdən-birə ağır məşqlər və uzunmüddətli yüklər bağlar və əzələlər üçün risk yaradır. Məsələn, futbol, basketbol və ya gimnastika kimi yüksək intensivlik tələb edən idman növlərində əvvəlcə texnika və çeviklik üzərində çalışmaq, sonra isə sürət və gücü artırmaq daha təhlükəsizdir.
Yeniyetmələr üçün idman ayaqqabıları və qoruyucu vasitələr də zədələrin qarşısını almaq üçün əhəmiyyətlidir. İdman ayaqqabısı yer səthinə uyğun olmalı, ayaq və daban üçün dəstək təmin etməlidir. Dizliklər, bilək bantları və kaskalar müəyyən idman növlərində ciddi zədələnmə riskini azaldır. Məsələn, voleybol və basketbolda dizliklər diz bağlarını qoruyur, velosiped sürərkən kaskadan istifadə baş zədələrinin qarşısını alır.
Bərpa və istirahət bədənin zədələnmələrdən qorunmasının başqa vacib hissəsidir. Məşqlər arasında kifayət qədər dincəlmək, yuxu və balanslı qidalanma əzələ və sümüklərin sağlam qalmasına kömək edir. Məşqdən sonra əzələləri dartmaq, yüngül masaj və su ilə bərpa bədənin funksiyalarını normallaşdırır və növbəti məşqlərə hazırlıq üçün şərait yaradır.
Psixoloji hazırlıq da əhəmiyyətlidir. Yeniyetmələr bəzən yarış həyəcanı, sosial təsir və ya stress səbəbi ilə texnikanı düzgün yerinə yetirə bilmirlər. Məşqlərə diqqətlə yanaşmaq, tələsik hərəkətlərdən qaçmaq və öz bədəninin belə desək səsini dinləmək zədələrin qarşısını almağa kömək edir. Həmçinin, yeniyetmələrə öz orqanizmini tanımağı öyrətmək yükləri və sərhədləri düzgün qiymətləndirməyə imkan verir.
Əlavə olaraq, ailənin və müəllimlərin rolu da böyükdür. Onlar yeniyetməni düzgün məşq planına riayət etməyə təşviq etməli və hər hansı ağrı və ya narahatlıq hallarında dərhal tədbir görməlidirlər. Zədələr erkən mərhələdə aşkarlanarsa, ciddi problemlərin qarşısını almaq mümkündür. Bir də doğru həkim seçimi də mütləqdir. Həkimin səhv müayinəsi və müalicəsi bir yeniyetmənin bütün arzularının üstündən xətt çəkə bilər.
TAHİR MİRZƏ
Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.
Sahə: Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafında idmanın rolu
