Bəşəriyyətin ən vacib sahələrindən biri elmdir. Elmsiz demək olar ki, heç bir sahəni təsəvvür etmək olmur. Daha doğrusu, elmlə ayaqlaşmayan, elmin inkişafından bixəbər sahələr zəmanə ilə ayaqlaşmayaraq geridə qalır. Bu baxımdan idman da digər sahələrdən fərqlənməyərək elmlə ciddi əlaqədədir.
Bəşəri idmanda baş verən tendensiyalar Azərbaycandan da kənarda qalmır. Dünyada olduğu kimi, bizim idman da elmlə sıx təmasdadır. Bu, birinci növbədə özünü həm nəticələrin artırırlmasında, həm də bərpa prosesində daha çox görünür.
İdman və elmin qarşılıqlı əlaqəsinin tarixi
İdman və elm arasındakı qarşılıqlı əlaqə eramızdan çox əvvəl başlamışdır. Hətta o dövrdə qədim yunanlar idman göstəricilərini artırmaq üçün bədənin anatomiyası və fiziologiyasını öyrənirdilər. Orta əsrlərdə idman, əsasən aristokratiyanın məşğul olduğu bir sahə idi və onların bir çoxunun güclü elmi təcrübəsi var idi.
18-ci və 19-cu əsrlərdə elmin inkişafı ilə idman təbabəti və fiziologiyası sahəsində ilk tədqiqatlar ortaya çıxmağa başladı. Bu sahənin öncüllərindən biri insan bədəninin anatomiyası və fiziologiyası üzrə tədqiqatlar aparan Haleni (eramızdan əvvəl 129-200) idi.
20-ci əsrdə elm idmanda daha böyük rol oynamağa başladı. 1928-ci ildə fizioloji amillərin idman göstəricilərinə təsirini öyrənən Beynəlxalq İdman və Tətbiqi Fiziologiya Assosiasiyası (IASAP) təsis edildi. 1966-cı ildə idman təbabəti, fiziologiya və psixologiya sahələrində tədqiqatlar aparan Beynəlxalq İdman Tibbi və Elmi Olimpiya Komitəsi təsis edildi.
Bu gün elm və idman ayrılmazdır. İdmançılar göstəricilərini artırmaq üçün elmi tədqiqatlardan istifadə edirlər. Elmi tədqiqatlar daha effektiv məşq proqramlarının hazırlanmasına, qidalanmanın optimallaşdırılmasına, zədə riskinin azaldılmasına və digər bir çox şeyə kömək edir.
İdman təbabəti və onun idmana təsiri
İdman təbabəti fiziki fəaliyyətin insan bədəninə təsirini öyrənən, sağlamlığı və idman performansını yaxşılaşdırmaq üçün metod və vasitələr hazırlayan elm sahəsidir. İdman təbabəti zədələrin qarşısının alınması və müalicəsi, fiziki hazırlığın yaxşılaşdırılması və dözümlülüyün artırılması ilə məşğul olur.
İdman həkimləri idman performansını artırmaq üçün müxtəlif metod və vasitələrdən istifadə edirlər. Məsələn, zədələrdən sağalmanı sürətləndirmək üçün masaj, ultrasəs və lazer terapiyası kimi müxtəlif fizioterapiya üsullarından istifadə edə bilərlər. Həmçinin, zədə və xəstəlikləri müalicə etmək üçün ağrıkəsicilər və antibiotiklər kimi müxtəlif dərmanlardan yararlanmaq mümkündür.
İdman təbabəti həmçinin, zədələrin qarşısının alınması ilə məşğul olur. Məsələn, idman təbabəti həkimləri elastikliyi və əzələ gücünü artırmaq, eləcə də hərəkət texnikasını təkmilləşdirmək üçün ixtisaslaşmış təlimlər keçirə bilərlər. Onlar həmçinin dəbilqə, diz yastıqları və dirsək yastıqları kimi xüsusi təsir və qoruyucu vasitələr tövsiyə etmək gücündədirlər.
İdman təbabəti həmçinin, idmançıların qidalanması ilə məşğul olur. İdman təbabəti həkimləri və qidalanma mütəxəssisləri idmançıların optimal bədən funksiyası və artan idman performansı üçün lazımi qida maddələrini əldə etmələrinə kömək edən ixtisaslaşmış pəhrizlər hazırlayırlar. Onlar həmçinin məşq və yarışlardan sonra gücün bərpa olunmasına kömək etmək üçün protein və karbohidrat içkiləri kimi müxtəlif əlavələr tövsiyə edə bilərlər.
İdman təbabəti idmanda mühüm rol oynayır, çünki idmançılara performanslarını yaxşılaşdırmağa və zədə riskini minimuma endirməyə imkan verir.
Fiziologiya və onun idmanda rolu
Fiziologiya insan bədəninin fəaliyyətini öyrənən elmdir. Fiziologiya idmanda mühüm rol oynayır, çünki bədənin fiziki stressə necə reaksiya verdiyini və onun fəaliyyətini optimal idman performansı üçün necə optimallaşdıra biləcəyini anlamağa imkan verir. Fiziologiya idmançılara fiziki formalarını optimallaşdırmaqla və dözümlülüyü artırmaqla performanslarını yaxşılaşdırmağa kömək edir. Məsələn, tədqiqatlar göstərir ki, hündürlük məşqlərindən düzgün istifadə idmançılara bədəndəki qırmızı qan hüceyrələrinin sayını artırmağa kömək edə bilər ki, bu da onların dözümlülüyünü və uzunmüddətli fiziki fəaliyyət göstərmək qabiliyyətini artırır.
Fiziologiya həmçinin idmançılara bədənin enerjisindən daha səmərəli istifadə etməyə kömək edir. Məsələn, tədqiqatlar göstərir ki, məşqdən əvvəl və sonra düzgün karbohidrat yüklənməsi bədənin enerjidən daha səmərəli istifadəsinə kömək edir və məşqdən sonra bərpa prosesini sürətləndirir.
Fiziologiya həmçinin idmançılar üçün məşq proqramlarının hazırlanmasında mühüm rol oynayır. Tədqiqatlar hansı məşq növlərinin müəyyən idman növləri üçün ən təsirli olduğunu, hansı məşqlərin müəyyən əzələ qruplarını ən yaxşı inkişaf etdirdiyini və hansı məşq rejiminin ən yüksək idman performansına nail olmaq üçün optimal olduğunu müəyyən etməyə kömək edir.
Fiziologiya eyni zamanda idman performansına təsir göstərə biləcək zədələr və xəstəliklər üçün daha təsirli müalicə üsullarının hazırlanmasına kömək edir. Məsələn, tədqiqatlar göstərir ki, krioterapiya (soyuq müalicə) iltihabı azaltmağa və zədədən sonra sağalma müddətini qısaltmağa kömək edə bilər. Ümumiyyətlə, fiziologiya idmanda əsas rol oynayır, idmançıların ən yüksək performansa çatmasına və zədə və xəstəlik riskini minimuma endirməsinə kömək edir.
İdman və elm arasında qarşılıqlı əlaqənin gələcəyi
Bu gün elm və idman sıx qarşılıqlı əlaqədə olmağa davam edir və bu qarşılıqlı əlaqə gələcəkdə daha da güclənəcək. Texnologiya və elmi metodlarındakı irəliləyişlər idman performansını yaxşılaşdırmaq üçün yeni imkanlar yaradır.
Məsələn, hazırda hər bir idmançı üçün optimal məşq və qidalanma rejimlərinin daha dəqiq müəyyən edilməsinə imkan verən yeni məlumatların təhlili metodları hazırlanır. İdmançıların sağlamlığını və fiziki formasını izləmək üçün yeni texnologiyalar da ortaya çıxır ki, bu da problemlərin real vaxt rejimində tez bir zamanda müəyyən edilməsinə və həll edilməsinə imkan verir.
Gələcəkdə elmi tədqiqatlar zədələr və xəstəliklər üçün yeni müalicə üsullarının hazırlanmasına da kömək edə bilər ki, bu da idmançıların zədələrdən və xəstəliklərdən daha tez və effektiv şəkildə sağalmasına imkan verir.
Bütün bu yazılanların ölkəmizdə hansı səviyyədə olması maraqlıdır. Son illərdə atılan addımlar müəyyən qədər elmi inkişafın yan ötməsinin qarşısını alıb. Əvvəllər Azərbaycan idmançıları, xüsusilə də futbolçular fiziki cəhətdən rəqiblərdən geri qalmaqlarına görə seçilirdilər. Sevindirici hadır ki, texnologiyanın inkişafı, qloballaşma bu problemin müəyyən qədər aradan qalxmasına yardım edib. Bu gün Azərbaycanda idmançılar üçün yüksək səvilyyəli reabilitasiya mərkəzi fəaliyyət göstərir. Bundan başqa, komandalarda və federasiyalarda çalışan həkimlər yeni texnologiyaların ölkəmizə gəlməsində fəal işlər görürlər. Görünən odur ki, nəticələrin görünməyən tərəfi üzərində ciddi işlər gedir. Bu da yalnız idmanımızın uğurlarının artmasına səbəb ola bilər.
İLQAR AĞAYEV
Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.
Sahə: Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafında idmanın rolu
