Yeniyetmələrin zərərli vərdişlərdən, xüsusilə narkotik və alkoqol istifadəsindən qorunması məqsədilə dünyada idman əsaslı proqramlar və tədbirlər son onilliklərdə geniş yayılıb. Bu yanaşmanın əsas ideyası ondan ibarətdir ki, idman yalnız fiziki fəaliyyət deyil, həm də sosiallaşma, intizam, liderlik və düzgün həyat tərzinin formalaşması üçün güclü vasitədir. Beynəlxalq təşkilatların və aparıcı ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, düzgün təşkil olunmuş idman tədbirləri yeniyetmələrdə riskli davranışların azalmasına real təsir göstərir.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının təşəbbüslərindən biri olan “gənclər arasında cinayətkarlığın qarşısının idman vasitəsilə alınması” proqramı bu sahədə ən genişmiqyaslı layihələrdən hesab olunur. Bu təşəbbüs çərçivəsində həyata keçirilən “Line Up Live Up” proqramı müxtəlif ölkələrdə tətbiq olunmuş və yeniyetmələrə həyat bacarıqları qazandırmaqla onların narkotiklərə və digər zərərli vərdişlərə meylini azaltmağı hədəfləmişdir. Proqram çərçivəsində keçirilən idman məşqləri və interaktiv oyunlar vasitəsilə gənclərə sosial təzyiqə qarşı durmaq, stressi idarə etmək və düzgün qərar vermək kimi bacarıqlar öyrədilir.
Avropa ölkələri arasında xüsusilə İslandiyanın təcrübəsi diqqət çəkir. “Planet Youth” modeli çərçivəsində yeniyetmələrin asudə vaxtının səmərəli təşkili əsas prioritet kimi müəyyən edilib. Bu modeldə dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən idman klubları, futbol və digər fiziki fəaliyyət proqramları geniş şəkildə təşviq olunur. Valideynlərə verilən xüsusi “asudə vaxt kartları” vasitəsilə uşaqların idman və digər fəaliyyətlərə cəlb olunması asanlaşdırılır. Nəticədə bu ölkədə yeniyetmələr arasında alkoqol və narkotik istifadəsi əhəmiyyətli dərəcədə azalmışdır və model artıq bir çox digər ölkələrdə də tətbiq olunur.
Kanadada həyata keçirilən Gənclər üçün Maddə İstifadəsinin Qarşısının Alınması Proqramı da bu yanaşmanı tətbiq edən mühüm nümunələrdəndir. Bu proqram çərçivəsində icma əsaslı idman tədbirləri, futbol turnirləri, fitness proqramları və sağlam həyat tərzini təşviq edən fəaliyyətlər təşkil olunur. Məqsəd yeniyetmələri riskli mühitdən uzaqlaşdırmaq və onları sağlam sosial mühitə inteqrasiya etməkdir.
Afrika qitəsində də idman vasitəsilə profilaktika uğurlu nəticələr vermişdir. Məsələn, futbol əsaslı proqramlar yeniyetmələr arasında həm narkotik istifadəsinin, həm də digər riskli davranışların qarşısını almaqda istifadə olunur. Bu tip proqramlarda məşqlər yalnız fiziki hazırlıqla məhdudlaşmır, eyni zamanda sağlam həyat tərzi, şəxsi məsuliyyət və sosial davranış qaydaları da öyrədilir.
Beynəlxalq səviyyədə fəaliyyət göstərən qurumlar da idmanın bu sahədə rolunu xüsusi vurğulayır. Ümumdünya Antidopinq Agentliyi gənclər üçün “təmiz idman” ideyasını təşviq edən maarifləndirici kampaniyalar həyata keçirir və yeniyetmələri dopinqdən uzaq durmağa çağırır. Bu kampaniyalar vasitəsilə gənclərdə dürüstlük, ədalət və sağlam rəqabət prinsipləri formalaşdırılır.
Bundan əlavə, beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatları və federasiyalar tərəfindən təşkil olunan idman düşərgələri, küçə futbolu turnirləri, məktəblərarası yarışlar və ictimai tədbirlər də geniş yayılmışdır. Bu tədbirlərdə əsas məqsəd yeniyetmələri boş vaxtın mənfi təsirlərindən uzaqlaşdırmaq, onları sosial baxımdan aktiv və məsuliyyətli fərdlərə çevirməkdir. Belə təşəbbüslər gənclərə alternativ mühit təqdim edir və onların öz potensialını müsbət istiqamətdə inkişaf etdirməsinə şərait yaradır.
Elmi tədqiqatlar da göstərir ki, idman fəaliyyəti yeniyetmələr üçün qoruyucu faktor rolunu oynayır. İdmanla məşğul olan gənclərdə riskli davranışlara meyl daha aşağı olur, onların psixoloji vəziyyəti və sosial əlaqələri daha sağlam inkişaf edir. Bununla belə, mütəxəssislər vurğulayır ki, idman proqramlarının effektivliyi onların düzgün təşkil olunmasından və təlimçilərin hazırlıq səviyyəsindən asılıdır.
Azərbaycanda yeniyetmələrin zərərli vərdişlərdən qorunması istiqamətində idman və maarifləndirici tədbirlər dövlət siyasətinin mühüm hissəsi kimi həyata keçirilir. Azərbaycan Respublikasının Gənclər və İdman Nazirliyi tərəfindən təşkil olunan müxtəlif idman yarışları, sağlamlıq festivalları və kütləvi idman aksiyaları gənclərin aktiv həyat tərzinə cəlb olunmasına xidmət edir və onların zərərli mühitdən uzaqlaşdırılmasını hədəfləyir . Bununla yanaşı, Azərbaycan Milli Antidopinq Agentliyi çərçivəsində keçirilən kampaniyalar və yarışlar zamanı təşkil olunan maarifləndirici tədbirlər gənclərə dopinqin və ümumilikdə narkotik maddələrin zərərləri barədə məlumat verir, “təmiz idman” prinsiplərini təbliğ edir.
Eyni zamanda, dövlət proqramları və universitetlər, qeyri-hökumət təşkilatları ilə birgə keçirilən seminarlar, forumlar və ictimai aksiyalar gəncləri idmana yönləndirməyi və zərərli vərdişlərdən uzaq tutmağı prioritet istiqamət kimi müəyyən edir . Bu yanaşma göstərir ki, Azərbaycanda idman həm də profilaktik və sosial tərbiyə vasitəsi kimi sistemli şəkildə istifadə olunur. Amma bu son hədd olmamalıdır. Yuxarıda sadaladığımız beynəlxalq təcrübə modellərindən yararlanmaq olar. Yeniyetmələr bizim bünövrəmizdir. Onların sağlam böyüməsinə həssas yanaşmalıyıq!
TAHİR MİRZƏ
Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.
Sahə: Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafında idmanın rolu
