Müasir dünyada idman artıq yalnız yarış meydanları ilə məhdudlaşan fəaliyyət sahəsi deyil. İdman iqtisadiyyatı, idman menecmenti, idman jurnalistikası, idman tibbi, reabilitasiya, idman hüququ və idman elmləri kimi istiqamətlərin inkişafı nəticəsində idman ali təhsilin ayrıca və strateji sahəsinə çevrilib. Bir çox ölkələrdə idman universitetləri yalnız məşqçi və müəllim hazırlayan müəssisələr deyil, həm də elmi-tədqiqat mərkəzləri, beynəlxalq əməkdaşlıq platformaları və milli idman siyasətinin formalaşmasında iştirak edən akademik qurumlardır.
Dünyanın inkişaf etmiş ölkələrində idman universitetlərinin formalaşması əsasən XX əsrin əvvəllərindən başlayıb. Bu sahədə ən məşhur nümunələrdən biri Almaniyadakı German Sport University Cologne hesab olunur. Universitet yalnız bədən tərbiyəsi və məşqçilik sahəsində deyil, həm də idman psixologiyası, idman marketinqi, idman menecmenti və olimpiya araşdırmaları istiqamətlərində ixtisaslaşmış proqramlar təqdim edir. Burada fəaliyyət göstərən “Olympic Studies” magistr proqramı Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin himayəsi altında həyata keçirilir və idmanın beynəlxalq münasibətlər, media, etika və idarəetmə aspektlərini öyrədir.
Avropada diqqət çəkən digər nümunə Macarıstandakı Hungarian University of Sports Science universitetidir. 1925-ci ildə yaradılmış bu ali məktəb idman elmləri sahəsində dünyanın tanınmış mərkəzlərindən biridir. Universitetin məzunları və tələbələri Olimpiya Oyunlarında 200-dən çox qızıl medal qazanıblar. Müəssisə beynəlxalq əməkdaşlıq şəbəkələri, doktorantura proqramları və müasir elmi laboratoriyaları ilə seçilir. Universitet idman elmləri üzrə dünya reytinqlərində ilk 100-150 ali məktəb arasında göstərilir.
Son illərdə Asiyada da idman universitetlərinin inkişafı sürətlənib. World Sports University beynəlxalq idman təhsilinin yeni modellərindən biri kimi diqqət çəkir. Bu universitet idman idarəçiliyi, döyüş növləri, e-idman və beynəlxalq təlim proqramları istiqamətlərində fəaliyyət göstərir və 50-dən çox ölkə ilə əməkdaşlıq əlaqələri qurub. Universitet öz fəaliyyətini olimpiya ideyalarının təbliği və beynəlxalq idman diplomatiyasının inkişafı üzərində qurur.
Rusiyada fəaliyyət göstərən Russian International Olympic University isə daha çox idman biznesi və idman idarəçiliyi üzrə ixtisaslaşmış ali məktəb kimi tanınır. Universitet Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin iştirakı ilə yaradılıb və burada iri idman yarışlarının təşkili, idman marketinqi, idman diplomatiyası və idman infrastrukturlarının idarə olunması üzrə mütəxəssislər hazırlanır.
ABŞ-da da idman sahəsində ayrıca universitet modelləri mövcuddur. United States Sports University son dövrlərdə Olimpiya araşdırmaları sahəsində beynəlxalq nüfuz qazanıb. Universitetin Olimpiya Araşdırmaları Mərkəzi Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin rəsmi tədqiqat şəbəkəsinə daxil edilib. Bu isə idman təhsilinin yalnız praktik deyil, həm də akademik və elmi istiqamətdə inkişaf etdiyini göstərir.
Dünya təcrübəsi göstərir ki, müasir idman universitetləri üç əsas istiqamətdə fəaliyyət göstərirlər. Birincisi, peşəkar idmançı və məşqçi hazırlığıdır. İkincisi, idman elmlərinin inkişaf etdirilməsi və tədqiqatların aparılmasıdır. Üçüncüsü isə idman sənayesinin ehtiyac duyduğu menecer, jurnalist, marketoloq, həkim və reabilitoloq kimi mütəxəssislərin hazırlanmasıdır. İnkişaf etmiş ölkələrdə idman universitetləri milli federasiyalar, olimpiya komitələri və peşəkar klublarla sıx əməkdaşlıq şəraitində fəaliyyət göstərir. Bu əməkdaşlıq tələbələrin təcrübə keçməsinə, elmi layihələrin həyata keçirilməsinə və məzunların işlə təminatına ciddi təsir göstərir.
Azərbaycanda idman təmayüllü ali təhsilin əsas mərkəzi Azərbaycan İdman Akademiyası hesab olunur. 1930-cu ildə yaradılmış bu təhsil müəssisəsi uzun illər ərzində ölkənin məşqçi, bədən tərbiyəsi müəllimi və idman mütəxəssislərinin hazırlanmasında əsas rol oynayıb. Son illərdə akademiyada geniş islahatlar həyata keçirilib, yeni tədris proqramları yaradılıb və beynəlxalq əməkdaşlıq istiqamətində mühüm addımlar atılıb.
Xüsusilə 2017-ci ildən sonra akademiyada idman jurnalistikası, idman menecmenti, idman tibbi və reabilitasiya kimi ingilisdilli magistr proqramlarının yaradılması Azərbaycan ali təhsil sistemi üçün yenilik hesab olunur. Bu proqramların hazırlanmasında Böyük Britaniya və digər ölkələrin mütəxəssisləri iştirak edib.
Akademiyanın beynəlxalq əlaqələri də son illərdə genişlənib. Erasmus+ proqramları, xarici universitetlərlə mübadilə layihələri, beynəlxalq yay məktəbləri və ikili diplom imkanları yaradılıb. Müəssisə Çexiyanın Charles University Faculty of Physical Education and Sport daxil olmaqla bir sıra xarici ali məktəblərlə əməkdaşlıq memorandumu imzalayıb.
Bundan əlavə, akademiyanın bəzi magistr və bakalavr proqramları beynəlxalq akkreditasiyadan keçərək beşillik sertifikat əldə edib. Bu, verilən diplomların beynəlxalq tanınması və tələbələrin xaricdə təhsil imkanlarının genişlənməsi baxımından mühüm hadisə sayılır.
Lakin dünya təcrübəsi ilə müqayisədə Azərbaycanda idman universiteti modelinin qarşısında hələ də müəyyən çağırışlar qalır. İlk növbədə, idman elmləri üzrə fundamental tədqiqatların miqyası məhduddur. Bir çox inkişaf etmiş ölkələrdə idman universitetləri böyük elmi mərkəzlər və laboratoriyalar vasitəsilə beynəlxalq səviyyəli araşdırmalar aparır. Azərbaycanda isə bu istiqamətin daha da gücləndirilməsinə ehtiyac var.
Digər mühüm məsələ idman sənayesi ilə akademik mühit arasında əlaqələrin daha da genişləndirilməsidir. Dünyanın qabaqcıl idman universitetlərində tələbələr federasiyalar, peşəkar klublar, olimpiya komitələri və media qurumları ilə birbaşa əməkdaşlıq şəraitində təhsil alırlar. Azərbaycanda son illər bu istiqamətdə addımlar atılsa da, sistemli inteqrasiyanın daha da inkişaf etdirilməsi vacib görünür. Məsələn, Akademiya ilə AFFA arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi ilə bağlı müzakirələr aparılır və bu cür layihələr gələcək üçün müsbət perspektiv yaradır.
Bununla yanaşı, idman menecmenti, idman marketinqi, idman hüququ, idman iqtisadiyyatı və idman analitikası kimi müasir ixtisasların daha geniş şəkildə inkişaf etdirilməsi də vacib istiqamətlərdən biridir. Dünya idman bazarı artıq milyardlarla dollarlıq sənayeyə çevrilib və bu sahədə yalnız idmançılar deyil, müxtəlif peşə sahibləri də fəaliyyət göstərirlər.
Nəticə etibarilə, dünya təcrübəsi göstərir ki, müasir idman universitetləri ölkələrin idman siyasətinin və insan kapitalının formalaşmasında mühüm rol oynayır. Almaniya, Macarıstan, ABŞ, Çin və digər ölkələrin nümunələri sübut edir ki, idman təhsili yalnız məşqçi hazırlığı ilə məhdudlaşmamalı, elmi tədqiqat, idarəetmə, media və tibbi istiqamətləri də əhatə etməlidir. Azərbaycanda son illərdə həyata keçirilən islahatlar, beynəlxalq akkreditasiyalar və xarici tərəfdaşlıqlar müsbət dinamika yaratsa da, idman elmlərinin inkişafı, tədqiqat potensialının artırılması və idman sənayesi ilə inteqrasiyanın gücləndirilməsi gələcək inkişafın əsas istiqamətləri olaraq qalır. Bu istiqamətdə ardıcıl siyasət həyata keçirilərsə, Azərbaycan regional miqyasda idman təhsili mərkəzlərindən birinə çevrilə bilər.
TAHİR MİRZƏ
Yazı Azərbaycan Respublikasının Medianın İnkişafı Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə hazırlanıb.
Sahə: Uşaq və gənclərin fiziki və mənəvi inkişafında idmanın rolu
